Không có luật chung nào cấm khách quay phim, chụp ảnh trong siêu thị, cửa hàng hay quán ăn. Nhưng đây là tài sản và không gian kinh doanh của người khác, nên chủ cơ sở được quyền đặt nội quy hạn chế hoặc không cho quay, và có quyền mời bạn dừng lại. Ngược lại, chủ cơ sở cũng không có quyền giật điện thoại, khám máy, ép xoá hay giữ khách lại chỉ vì khách đã quay.
Thực tế, phần lớn va chạm không đến từ việc cầm máy mà từ chuyện quay ai, quay gì và đăng lên với mục đích gì. Chụp một kệ hàng để hỏi người nhà nên mua loại nào khác hẳn việc quay cận mặt nhân viên đang bị khách khác mắng rồi đăng kèm lời chê bai. Bài này đi qua quyền của cả hai bên để bạn biết khi nào nên cất máy, khi nào có thể yên tâm.
Không gian mở cửa đón khách vẫn là không gian riêng
Siêu thị, cửa hàng, quán ăn mở cửa cho mọi người vào, nhưng điều đó không biến chúng thành nơi công cộng như vỉa hè hay công viên. Chủ cơ sở là người quản lý tài sản, có quyền đặt điều kiện cho khách khi vào, miễn điều kiện đó không trái luật và không phân biệt đối xử. Treo bảng "không quay phim, chụp ảnh" ở cửa ra vào là một điều kiện như vậy.
Lý do chủ cơ sở hạn chế thường rất thực tế: tránh việc đối thủ chụp lại cách bày hàng và bảng giá, bảo vệ nhân viên và khách khác khỏi bị đưa lên mạng, giữ trật tự ở chỗ đông người, hoặc bảo vệ thiết kế nội thất mà họ đã tốn công làm. Những lý do đó chính đáng, và khi bạn đã chọn bước vào thì nên tôn trọng.
Tuy nhiên quyền quản lý tài sản chỉ cho phép chủ cơ sở từ chối phục vụ hoặc mời bạn rời đi nếu bạn không chấp hành. Nó không cho phép chủ cơ sở xâm phạm tài sản hay thân thể của bạn. Hai thứ này hay bị lẫn với nhau khi tình huống trở nên căng thẳng.
Quyền và giới hạn của mỗi bên trong cửa hàng
Đặt cạnh nhau những gì mỗi bên được làm sẽ giúp bạn giữ bình tĩnh khi có va chạm:
| Bên | Được làm | Không được làm |
|---|---|---|
| Chủ cửa hàng, quán | Đặt nội quy hạn chế quay; nhắc khách dừng; từ chối phục vụ hoặc mời ra khi khách cố tình vi phạm nội quy; yêu cầu gỡ nội dung sai sự thật | Giật, thu giữ điện thoại; khám túi, khám máy; ép xoá ảnh; giữ khách không cho về; đe doạ, hành hung |
| Khách hàng | Chụp sản phẩm, giá để cân nhắc khi nơi đó không cấm; ghi lại sự cố liên quan trực tiếp đến mình như hàng lỗi, tính sai tiền | Quay cận mặt nhân viên, khách khác rồi đăng để chế giễu; cố tình quay khi đã được nhắc; đăng kèm lời lẽ xúc phạm, bịa đặt |
| Nhân viên | Lịch sự đề nghị khách dừng quay theo nội quy; báo quản lý; phản đối việc hình ảnh của mình bị đăng không đồng ý | Tự ý giằng co với khách; dùng điện thoại của mình quay khách để đáp trả rồi đăng lên mạng |
Nếu bị nhắc dừng quay, cách đơn giản nhất là cất máy và tiếp tục mua sắm, hoặc rời đi nếu thấy không phù hợp. Nếu bị giữ lại, bị đòi khám điện thoại, bạn có quyền từ chối và đề nghị gọi công an khu vực đến giải quyết thay vì để hai bên tự xử.
Những trường hợp quay trong cửa hàng thường được chấp nhận
Chụp sản phẩm, giá để hỏi ý người nhà. Đây là thói quen phổ biến và hầu hết cửa hàng không phản đối. Khi chụp, bạn chỉ cần tránh lia vào mặt nhân viên và khách khác.
Ghi lại sự cố của chính mình. Hàng hết hạn trên kệ, giá ở quầy thu ngân khác giá niêm yết, món ăn có dị vật. Ghi hình công khai những sự việc này để làm căn cứ khiếu nại là chính đáng, kể cả khi cửa hàng có nội quy chung về việc quay phim, miễn bạn quay đúng phần liên quan và không gây mất trật tự.
Quay review khi đã được đồng ý. Nhiều quán sẵn lòng cho người làm nội dung quay, thậm chí xem đó là quảng bá miễn phí. Hỏi trước một câu vừa lịch sự vừa tránh việc bị mời ra giữa chừng.
Quay ở khu vực ngoài trời, mặt tiền nhìn từ đường. Mặt tiền cửa hàng nhìn từ vỉa hè là khung cảnh công cộng. Chụp từ ngoài đường thì nội quy bên trong không áp dụng, nhưng quy tắc tôn trọng người trong ảnh vẫn còn nguyên.
Quán cà phê, nhà hàng: người ngồi bàn bên cũng có quyền
Quán cà phê, nhà hàng là nơi người ta đến để nói chuyện riêng, hẹn hò, bàn công việc. Họ chấp nhận có người khác ngồi gần, nhưng không mặc nhiên chấp nhận bị đưa lên mạng. Khi bạn chụp ảnh bạn bè hay quay một đoạn giới thiệu không gian quán, rất dễ lọt vào khung hình một cặp đôi ở bàn bên, một nhóm đồng nghiệp đang họp, hay một người đang ăn một mình.
Nếu những người đó chỉ là chi tiết nhỏ phía xa, không nhận ra mặt, thì thường không có gì đáng lo. Nếu họ rõ mặt, nhất là khi đoạn phim của bạn kể về chuyện tình cảm, chuyện tiền bạc hay có chú thích kiểu "bắt gặp ai đó ở đây", thì bạn đang chạm vào đời sống riêng tư của họ. Bộ luật Dân sự 2015 yêu cầu việc thu thập, công khai thông tin về đời sống riêng tư của người khác phải được họ đồng ý.
Cách làm đơn giản là chọn góc quay hướng vào bàn mình, vào món ăn, vào phần không gian không có người. Khi buộc phải quay rộng, hãy làm mờ những khuôn mặt rõ trước khi đăng. Ngược lại, nếu bạn là người ngồi bàn bên và thấy mình bị quay rõ mặt, bạn hoàn toàn có thể lịch sự nhờ người kia đổi góc hoặc không đăng đoạn có mình. Một lời nhờ nhẹ nhàng tại chỗ thường hiệu quả hơn nhiều so với việc đi tìm bài đăng để báo cáo sau đó.
Đăng clip quay trong cửa hàng lên mạng: chỗ hay vướng
Phần nhiều tranh chấp nảy sinh sau khi đoạn phim được đăng. Khách quay cảnh nhân viên lúng túng, quay cảnh mình cãi nhau với quản lý, rồi đăng kèm lời kể một phía và kêu gọi tẩy chay. Ngay cả khi bức xúc của bạn có cơ sở, việc đăng mặt nhân viên, gọi tên cửa hàng kèm những từ như "lừa đảo", "ăn cướp" khi chưa có kết luận của cơ quan có thẩm quyền có thể bị coi là xúc phạm danh dự hoặc đưa thông tin sai lệch.
Cách an toàn hơn là kể sự việc một cách trung thực, có thời gian, nội dung cụ thể, làm mờ mặt những người không phải người ra quyết định, và tách bạch giữa sự kiện với cảm xúc. Song song, gửi khiếu nại trực tiếp đến cửa hàng hoặc tổng đài chăm sóc khách hàng của chuỗi, sau đó là cơ quan bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng nếu không được giải quyết.
Ở phía cửa hàng, nếu bị đăng clip một chiều, việc nên làm là liên hệ người đăng để trình bày, đưa ra hoá đơn, camera của cửa hàng nếu có, và đề nghị cải chính. Đăng ngược lại hình ảnh camera có mặt khách kèm lời bêu xấu chỉ làm cả hai cùng sai.
Khi bị nhắc dừng quay hoặc bị đòi xoá ảnh: xử lý từng bước
Ví dụ giả định: bạn đang chụp kệ bánh trong một cửa hàng tiện lợi ở Đà Nẵng để gửi cho vợ chọn, nhân viên ra nói cửa hàng không cho chụp và yêu cầu xoá. Bạn có thể làm như sau:
- Hạ máy và hỏi lịch sự nội quy ở đâu, nếu có bảng thông báo thì chấp nhận dừng chụp.
- Giải thích ngắn gọn mục đích chụp, cho nhân viên thấy ảnh chỉ có sản phẩm, không có ai.
- Nếu bị yêu cầu xoá, bạn có thể tự nguyện xoá để giữ hoà khí; nếu không muốn xoá, bạn có quyền từ chối giao máy cho người khác xem hay thao tác.
- Nếu tình huống căng thẳng, bị giữ lại hay bị doạ, đề nghị gọi công an khu vực thay vì cãi vã.
- Sau đó, nếu thấy cách xử lý của cửa hàng chưa đúng, phản ánh với quản lý hoặc bộ phận chăm sóc khách hàng bằng văn bản.
Ở chiều ngược lại, nếu bạn là chủ cửa hàng, hãy treo bảng nội quy ở chỗ dễ thấy, huấn luyện nhân viên nhắc nhở bằng lời, và tuyệt đối không cho nhân viên tự giằng điện thoại của khách.
Chủ cửa hàng nên đặt nội quy quay phim thế nào cho hợp lý
Một nội quy tốt nói rõ cấm gì và vì sao, thay vì một câu cấm chung chung. Chẳng hạn: không quay, chụp nhân viên và khách khác; không quay khu vực kho, quầy thu ngân; được chụp sản phẩm để tham khảo; muốn quay giới thiệu quán thì liên hệ quản lý. Nội quy kiểu này vừa bảo vệ người làm, vừa không làm phiền phần lớn khách chỉ muốn chụp món hàng.
Nội quy cũng không thay thế được trách nhiệm của chính cửa hàng. Nếu cấm khách quay, cửa hàng nên có cách khác để khách giải quyết sự cố, như quầy dịch vụ khách hàng, sổ góp ý, kênh nhắn tin phản hồi nhanh. Khách sẽ ít rút điện thoại ra quay hơn khi họ tin rằng vấn đề của mình được lắng nghe.
Cuối cùng, cửa hàng dùng camera an ninh để ghi hình khách cũng phải tuân theo quy định về dữ liệu cá nhân: thông báo có camera, dùng đúng mục đích an ninh, không tự ý đăng hình khách lên mạng. Đó là cùng một nguyên tắc tôn trọng hình ảnh, áp dụng cho cả hai phía.
Khi có người làm nội dung xin quay giới thiệu quán, chủ quán nên thống nhất trước bằng tin nhắn: quay khu vực nào, giờ nào, có quay nhân viên không, có cần che mặt khách không, và quán có được xem trước bản dựng hay không. Vài dòng thoả thuận như vậy giúp hai bên tránh hiểu lầm sau khi đoạn phim lên mạng.
Câu hỏi thường gặp
Siêu thị có quyền khám điện thoại của khách để xem có chụp ảnh không?
Không. Điện thoại là tài sản riêng, nội dung trong đó thuộc đời tư. Cửa hàng chỉ có thể đề nghị bạn dừng chụp hoặc mời bạn ra ngoài. Nếu nghi có hành vi vi phạm pháp luật, họ phải báo cơ quan công an chứ không tự kiểm tra.
Chụp bảng giá trong cửa hàng để so sánh với nơi khác có sai không?
Nếu cửa hàng không có nội quy cấm, việc chụp giá để tham khảo cho bản thân thường không có vấn đề gì. Nếu đã có bảng cấm chụp, bạn nên ghi chép bằng tay hoặc hỏi nhân viên. Đăng giá kèm lời so sánh công khai thì cần đảm bảo chính xác.
Quán ăn cấm quay review nhưng đã lỡ quay thì có phải xoá không?
Quán có quyền yêu cầu bạn ngừng quay và không đồng ý cho dùng hình ảnh không gian, nhân viên của họ. Đoạn phim đã quay mà không được đồng ý thì bạn nên không đăng, hoặc chỉ giữ phần hình ảnh của chính mình và món ăn, tránh mặt nhân viên, khách khác.
Nhân viên cửa hàng có được quay lại khách đang gây rối không?
Ghi lại sự việc để làm căn cứ báo cáo quản lý hoặc công an là có thể hiểu được. Nhưng đăng đoạn đó lên mạng để bêu riếu khách lại là sử dụng hình ảnh người khác không có sự đồng ý, dễ dẫn tới tranh chấp ngược lại.
Cửa hàng treo bảng cấm quay nhưng khách vẫn quay thì cửa hàng làm được gì?
Cửa hàng có thể nhắc nhở, từ chối phục vụ và mời khách ra khỏi cửa hàng. Nếu khách gây mất trật tự hoặc không chịu rời đi, cửa hàng gọi công an khu vực. Cửa hàng không được tự thu giữ máy hay dùng vũ lực.
Quay sự cố tính sai tiền ở quầy thu ngân thì có được không?
Được, đó là ghi lại sự việc liên quan trực tiếp đến quyền lợi của bạn. Hãy quay công khai, đúng phần hoá đơn và trao đổi, tránh lia sang khách khác, rồi dùng đoạn phim để khiếu nại với cửa hàng trước khi nghĩ tới việc đăng mạng.