Chụp ảnh hay quay phim ở đường phố, công viên, chợ, bến xe là việc bình thường, pháp luật Việt Nam không cấm bấm máy nơi công cộng. Cái cần cân nhắc là bước sau: đem hình ảnh một người cụ thể, nhận ra được mặt, đăng lên mạng hoặc dùng vào việc khác. Bộ luật Dân sự 2015 coi hình ảnh là quyền nhân thân của mỗi người; dùng hình ảnh đó về nguyên tắc phải được người ấy đồng ý, trừ một số ngoại lệ như hình ảnh lấy từ hoạt động công cộng mà không làm tổn hại danh dự của họ.
Nói gọn: được chụp, được quay; đăng thì được nếu người trong ảnh chỉ là một phần của khung cảnh chung, hoặc nếu họ đồng ý; không được nếu bức ảnh biến họ thành đối tượng để chế giễu, bôi xấu, kiếm tiền hay làm lộ chuyện riêng. Phần dưới tách từng tình huống để bạn tự đặt việc mình định làm vào đúng ô.
Bấm máy, lưu giữ và đăng lên mạng là ba việc khác nhau
Nhiều tranh cãi trên mạng xuất phát từ chỗ gộp ba việc làm một. Việc thứ nhất là ghi hình: bạn đứng ở vỉa hè và chụp dòng người qua lại. Ở nơi ai cũng nhìn thấy nhau, luật không đòi bạn phải xin phép từng người trước khi giơ máy lên. Việc thứ hai là lưu giữ: ảnh nằm trong máy bạn, không ai khác xem. Việc thứ ba mới là công bố hoặc sử dụng: đăng lên trang cá nhân, nhóm, kênh video, làm ảnh bìa, in ra bán, đưa vào quảng cáo.
Quy định về quyền đối với hình ảnh tập trung chủ yếu vào việc thứ ba, tức sử dụng hình ảnh. Còn khi việc ghi hình đi kèm theo dõi, bám đuôi, chĩa máy sát mặt người ta dù họ đã từ chối, thì chuyện không còn là nhiếp ảnh nữa mà đã thành hành vi gây phiền, có thể bị xem là xâm phạm đời sống riêng tư hoặc gây rối trật tự.
Vì vậy câu hỏi đúng không phải là "chụp người lạ có phạm luật không" mà là "mình định làm gì với tấm ảnh này". Một bức ảnh khu chợ sáng sớm có bóng người lẫn trong đó khác hẳn một đoạn video quay cận mặt một bà cụ đang lúng túng đếm tiền rồi đăng kèm lời bình hài hước. Hai việc dùng cùng chiếc điện thoại, cùng một nơi công cộng, nhưng hệ quả pháp lý lại cách xa nhau.
Bộ luật Dân sự 2015 nói gì về quyền đối với hình ảnh
Hình ảnh là quyền nhân thân. Điều 32 Bộ luật Dân sự 2015 ghi nhận mỗi cá nhân có quyền đối với hình ảnh của mình. Việc sử dụng hình ảnh của một người phải được người đó đồng ý. Đây là nguyên tắc gốc, áp dụng cả khi ảnh được chụp ở chỗ đông người.
Dùng vào mục đích thương mại thì phải trả thù lao. Nếu hình ảnh của người khác được dùng để kiếm tiền, như quảng cáo hay bán ảnh in, thì ngoài sự đồng ý còn phải trả thù lao cho người có hình ảnh, trừ khi hai bên thoả thuận khác.
Có ngoại lệ cho hoạt động công cộng. Luật cho phép sử dụng hình ảnh mà không cần xin phép khi vì lợi ích quốc gia, dân tộc, lợi ích công cộng, hoặc khi hình ảnh được lấy từ hội nghị, hội thảo, thi đấu thể thao, biểu diễn nghệ thuật và các hoạt động công cộng khác, với điều kiện không làm tổn hại danh dự, nhân phẩm, uy tín của người có hình ảnh.
Cấm tuyệt đối việc dùng ảnh để bôi xấu. Dù chụp ở đâu, có xin phép hay không, sử dụng hình ảnh người khác mà xâm phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín của họ đều bị cấm. Đây là điểm mà phần lớn rắc rối thực tế rơi vào.
Bên cạnh còn có bí mật đời tư và dữ liệu cá nhân. Khuôn mặt nhận ra được là dữ liệu cá nhân. Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025 và các quy định về bí mật đời tư trong Bộ luật Dân sự cùng đặt ra yêu cầu tôn trọng người được ghi hình. Mức xử lý cụ thể bạn nên đối chiếu văn bản hiện hành.
Những trường hợp đăng ảnh người lạ thường không có vấn đề
Không phải tấm ảnh nào có người lạ cũng cần xin phép. Thực tế, các trường hợp sau ít khi gây tranh chấp nếu bạn đăng với thái độ tôn trọng:
- Ảnh toàn cảnh đường phố, bãi biển, khu chợ, trong đó người đi đường chỉ là chi tiết nhỏ, không ai bị làm nổi bật hay bị chú thích nhận diện.
- Ảnh người ở sự kiện công khai như giải chạy, buổi biểu diễn ngoài trời, ngày hội, nơi người tham dự biết mình đang ở chỗ đông người và có ống kính.
- Ảnh chụp người từ phía sau, ở xa, bóng đổ, đôi tay, nơi không thể nhận ra danh tính.
- Ảnh mà người trong ảnh đã đồng ý, kể cả đồng ý bằng lời; tốt hơn là có tin nhắn xác nhận để sau này khỏi tranh luận.
- Ảnh minh hoạ cho thông tin có ích cho cộng đồng, ví dụ cảnh ùn tắc ở một nút giao, miễn không gắn người cụ thể với lời bình tiêu cực.
Điểm chung của các trường hợp này là người trong ảnh không bị biến thành nhân vật chính một cách bất lợi. Khi một người lạ chiếm gần hết khung hình và bức ảnh được đăng vì chính họ, nguyên tắc xin phép quay lại đầy đủ.
Tình huống dễ biến việc đăng ảnh thành vi phạm
Bảng dưới gom những kiểu đăng hay bị yêu cầu gỡ hoặc bị khiếu nại. Cột cuối là cách làm thay thế nếu bạn vẫn muốn chia sẻ câu chuyện:
| Tình huống | Vì sao rủi ro | Cách làm đúng hơn |
|---|---|---|
| Quay cận mặt người đang say, ngã xe, cãi nhau rồi đăng kèm lời chế giễu | Làm tổn hại danh dự, nhân phẩm; người xem dễ nhận diện | Không đăng, hoặc làm mờ mặt và bỏ lời bình nhắm vào cá nhân |
| Chụp người ăn xin, người bán hàng rong để "câu tương tác" | Khai thác hoàn cảnh khó khăn, dễ bị coi là xúc phạm | Hỏi ý họ, kể câu chuyện trân trọng, không phơi bày khuôn mặt nếu họ ngại |
| Đăng ảnh người lạ kèm phỏng đoán "trộm", "lừa đảo" | Quy kết khi chưa có kết luận của cơ quan chức năng | Báo công an hoặc cơ quan quản lý, không tự đăng truy tìm |
| Dùng ảnh người lạ làm ảnh bìa trang bán hàng | Là sử dụng vì mục đích thương mại | Xin đồng ý bằng văn bản và thoả thuận thù lao |
| Chụp người đang thay đồ, tắm biển cận cảnh rồi đăng | Đụng đến đời sống riêng tư và nhân phẩm | Không chụp kiểu này; chụp toàn cảnh xa |
Ví dụ giả định: bạn quay được cảnh một người đàn ông trượt ngã trước cổng chợ, đoạn phim buồn cười và có thể hút lượt xem. Đăng nguyên mặt kèm tiêu đề trêu chọc là đang đi đúng vào vùng cấm. Cắt phần ngã, chỉ giữ cảnh mặt đường trơn để nhắc mọi người cẩn thận thì vừa có ích vừa không làm hại ai.
Nhìn từ phía người bị chụp: bạn có quyền gì
Nếu bạn là người vô tình xuất hiện trong ảnh hay video của người khác, bạn có quyền phản đối việc hình ảnh của mình bị sử dụng khi chưa có sự đồng ý, đặc biệt khi nó làm bạn bị chê cười, bị hiểu sai hay lộ chuyện riêng. Cách nhẹ nhàng nhất là nói thẳng với người đăng, đề nghị gỡ hoặc làm mờ mặt. Đa số người đăng gỡ ngay khi được nhắc lịch sự, vì họ không định gây chuyện.
Nếu người đăng không hợp tác, các mạng xã hội lớn đều có mục báo cáo vi phạm quyền riêng tư cho chính người trong ảnh. Khi hình ảnh đi kèm lời lẽ xúc phạm, bịa đặt, bạn có thể gửi đơn tới cơ quan công an nơi cư trú, hoặc khởi kiện dân sự yêu cầu chấm dứt hành vi, cải chính và bồi thường. Các bước cụ thể hơn được tách thành một bài riêng trong danh mục này.
Ở chiều ngược lại, người bị chụp cũng không có quyền giật điện thoại, đập máy hay ép người khác xoá ảnh bằng vũ lực. Yêu cầu gỡ là quyền chính đáng, nhưng tự tay cưỡng đoạt tài sản của người khác lại là hành vi sai của chính mình. Giữ bình tĩnh, ghi lại thông tin người đăng và đi đúng kênh sẽ có lợi hơn cho bạn.
Chụp ảnh đường phố cho đúng ngay từ đầu
Người mê nhiếp ảnh đường phố không cần bỏ nghề, chỉ cần thêm vài thói quen để vừa giữ được khoảnh khắc vừa tôn trọng người khác:
- Tự hỏi trước khi đăng: nếu người trong ảnh là mẹ mình hay chính mình, mình có thấy thoải mái khi thấy bức ảnh này trên mạng không.
- Khi một người lạ là nhân vật chính, hãy bước tới, cho họ xem ảnh và hỏi họ có đồng ý cho đăng không. Nhiều người còn vui vẻ xin lại ảnh.
- Ai đã xua tay, quay mặt, nói "đừng chụp" thì dừng và xoá trước mặt họ nếu họ yêu cầu; đó là cách giữ hoà khí đơn giản nhất.
- Không chú thích tên, nơi ở, nơi làm việc của người lạ; không gắn thẻ vị trí quá cụ thể khi ảnh có trẻ em.
- Làm mờ khuôn mặt những người không liên quan khi đăng video dài có nhiều người đi qua.
- Ảnh định đem bán, đem dự thi có giải thưởng hay làm quảng cáo thì xin đồng ý bằng văn bản ngay từ lúc chụp.
Những thói quen này không chỉ để tránh rắc rối pháp lý. Chúng giúp ảnh của bạn có chiều sâu hơn, vì người được hỏi ý thường thả lỏng hơn và bạn có cơ hội nghe câu chuyện phía sau khuôn mặt.
Khi chuyện nhỏ trở thành tranh chấp thật
Phần lớn va chạm quanh chuyện chụp ảnh người lạ dừng lại ở mức nhắc nhở và gỡ bài. Chuyện nghiêm trọng hơn khi đoạn phim lan truyền rộng khiến người trong đó bị dư luận tấn công, mất việc, gia đình bị làm phiền. Khi đó người bị hại có thể yêu cầu bồi thường thiệt hại về tinh thần và vật chất, còn người đăng có thể bị xử phạt hành chính theo quy định về thông tin trên mạng. Mức phạt cụ thể thay đổi theo văn bản từng thời kỳ, nên bạn cần đối chiếu bản đang có hiệu lực.
Nếu bạn đang ở một trong hai phía của câu chuyện như vậy, nhất là khi có yêu cầu bồi thường hoặc có người bị đe doạ, nên tham khảo luật sư hoặc trợ giúp pháp lý trước khi trả lời công khai trên mạng. Lời nói thêm trong lúc nóng giận thường làm vụ việc khó gỡ hơn chính bức ảnh ban đầu.
Còn với người chỉ đơn giản thích ghi lại phố phường, nguyên tắc dễ nhớ là: chụp thoải mái, đăng có chọn lọc, và khi một con người cụ thể là trung tâm của bức ảnh thì nên có sự đồng ý của họ.
Câu hỏi thường gặp
Chụp người lạ ngoài đường mà không đăng lên đâu cả thì có vi phạm không?
Thông thường không. Ghi hình ở nơi công cộng để lưu giữ riêng không bị cấm. Vấn đề chỉ phát sinh nếu việc chụp đi kèm theo dõi, quấy rối, chụp vào chỗ riêng tư như phòng thay đồ, hoặc khi bạn bắt đầu sử dụng, công bố hình ảnh đó.
Làm mờ mặt rồi thì có cần xin phép người trong ảnh nữa không?
Nếu không còn nhận ra được người đó qua khuôn mặt, quần áo đặc trưng, biển số xe hay lời chú thích thì rủi ro giảm rất nhiều. Tuy vậy nếu câu chuyện kèm theo vẫn khiến người quen nhận ra, họ vẫn có thể phản đối, nên làm mờ phải đi cùng việc bỏ thông tin nhận diện.
Người lạ yêu cầu xoá ảnh ngay tại chỗ thì có bắt buộc phải xoá không?
Luật nhấn vào việc sử dụng hình ảnh nhiều hơn việc lưu giữ, nên không phải lúc nào bạn cũng buộc phải xoá. Nhưng nếu bạn không có lý do chính đáng để giữ, xoá trước mặt họ là cách nhanh nhất để tránh va chạm và cũng là cách cư xử được đánh giá cao.
Đăng ảnh người lạ lên nhóm kín có được coi là công bố không?
Có. Nhóm kín vẫn có nhiều người xem, ảnh có thể bị chụp màn hình và lan ra ngoài. Pháp luật nhìn vào hành vi sử dụng và hậu quả, không phân biệt nhóm kín hay trang công khai khi đánh giá việc xâm phạm hình ảnh, danh dự.
Chụp ảnh người nước ngoài ở phố đi bộ thì áp dụng luật nào?
Khi việc chụp và đăng diễn ra tại Việt Nam, quyền của người nước ngoài đối với hình ảnh vẫn được bảo vệ tương tự người Việt. Bạn nên xin phép nếu họ là nhân vật chính của bức ảnh, nhất là khi định dùng vào mục đích kiếm tiền.
Bị một người lạ quay mình rồi đăng lên mạng, nên làm gì trước tiên?
Lưu lại đường dẫn, chụp màn hình bài đăng kèm thời gian, sau đó nhắn người đăng đề nghị gỡ. Nếu không được, dùng chức năng báo cáo quyền riêng tư của nền tảng, và khi có lời lẽ xúc phạm thì gửi đơn tới công an nơi cư trú.