Khách mời chụp ảnh, quay phim ở đám cưới để giữ kỷ niệm là việc bình thường và thường được gia chủ hoan nghênh. Đăng lên mạng thì nên theo ý cô dâu chú rể. Với đám tang, việc quay phim, livestream, đăng hình người thân đang khóc hay di ảnh người đã mất khi gia đình không đồng ý là không nên, và nếu làm tổn hại danh dự người đã mất hoặc gia đình thì có thể bị yêu cầu chấm dứt, bồi thường.
Hai sự kiện này đều diễn ra trong không gian của một gia đình, dù đôi khi dựng rạp ra cả ngõ. Pháp luật không có điều cấm riêng cho chuyện quay đám cưới hay đám tang, nhưng các nguyên tắc về quyền đối với hình ảnh, đời sống riêng tư và bảo vệ danh dự người đã mất áp dụng đầy đủ. Bài này nói về cả hai, kèm cách ứng xử cho người đi dự và cho gia chủ.
Đám cưới: tiệc riêng, gia chủ là người quyết định
Một tiệc cưới, dù tổ chức ở nhà hàng lớn hay dựng rạp trước nhà, là sự kiện riêng do gia chủ mời khách. Khách đến dự được mời để chung vui, và việc chụp ảnh cô dâu chú rể, chụp chung với bạn bè là một phần tự nhiên của niềm vui đó. Đa số gia đình còn mong khách đăng ảnh chúc mừng.
Tuy vậy, không phải cặp đôi nào cũng muốn ảnh cưới của mình xuất hiện tràn lan. Có người muốn giữ riêng tư vì lý do công việc, có cặp đôi đã thoả thuận với nhiếp ảnh gia về việc ai đăng trước, cũng có những đám cưới mà gia đình mong khách cất điện thoại để tận hưởng buổi lễ. Khi gia chủ đã nói rõ điều này qua thiệp mời, lời nhắn hay người dẫn chương trình, khách nên tôn trọng.
Phần dễ vướng hơn là những khoảnh khắc không đẹp: khách say, xô xát, cô dâu khóc vì chuyện gia đình, ai đó vấp ngã trên sân khấu. Quay lại rồi đăng kèm lời bình hài hước có thể biến ngày vui của người khác thành trò cười trên mạng. Đây là trường hợp quyền đối với hình ảnh và quyền được bảo vệ danh dự của người trong clip bị xâm phạm rõ ràng nhất.
Đám tang: lúc gia đình cần sự tôn trọng nhất
Đám tang là việc riêng của gia đình dù diễn ra ngoài đường. Ở nhiều vùng, đám tang dựng rạp ra ngõ, đưa tang đi qua đường làng, nhưng đó vẫn là nghi lễ của một gia đình. Người đi đường hay hàng xóm vô tình nhìn thấy không có nghĩa là được tự do quay và đăng.
Hình ảnh người đang đau buồn là thông tin riêng tư. Cảnh người thân khóc, ngất, những lời nói lúc mất bình tĩnh thuộc về đời sống riêng tư. Bộ luật Dân sự 2015 yêu cầu việc công khai những thông tin này phải được người đó đồng ý.
Danh dự người đã mất vẫn được bảo vệ. Bộ luật Dân sự cho phép vợ, chồng, con đã thành niên, hoặc cha mẹ của người đã mất yêu cầu bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín của người đó. Đăng di ảnh kèm lời đồn đoán về nguyên nhân mất, đời tư người mất, có thể bị gia đình yêu cầu gỡ bỏ và bồi thường.
Livestream đám tang để câu lượt xem là hành vi bị lên án. Dù chưa có quy định riêng cho kiểu livestream này, việc lợi dụng nỗi đau của gia đình để thu hút người xem, nhận quà tặng hay bán hàng vừa trái đạo lý, vừa có thể xâm phạm đời tư và hình ảnh của nhiều người có mặt.
Được gì, nên tránh gì ở từng loại sự kiện
Bảng dưới tóm tắt cách ứng xử phổ biến được chấp nhận, áp dụng cho khách mời, hàng xóm và người đi đường:
| Việc | Đám cưới | Đám tang |
|---|---|---|
| Chụp ảnh giữ kỷ niệm cho mình | Được, thoải mái trong phạm vi lịch sự | Chỉ khi gia đình đồng ý, thường là ảnh chung với gia đình sau lễ |
| Đăng ảnh chúc mừng, chia buồn | Được, nên chọn ảnh đẹp của cô dâu chú rể | Nên hỏi gia đình; nhiều nơi chỉ đăng lời chia buồn, không kèm hình nghi lễ |
| Quay cảnh khách say, xô xát rồi đăng | Không nên, dễ xâm phạm danh dự | Không |
| Livestream nghi lễ | Theo ý gia chủ, thường do người nhà làm | Không, trừ khi gia đình chủ động và tự làm |
| Dùng ảnh làm nội dung kiếm tiền | Cần đồng ý của cô dâu chú rể | Không |
Ví dụ giả định: anh Minh đi ngang một đám tang trong ngõ, thấy cảnh xe tang và đoàn người đưa tiễn khá đông, anh quay một đoạn và đăng lên nhóm khu phố với dòng chữ đồn đoán về nguyên nhân người mất. Gia đình phát hiện và rất bức xúc. Dù đoạn phim quay ngoài đường, phần lời đồn đoán đã làm tổn hại danh dự người mất, và gia đình có quyền yêu cầu gỡ, xin lỗi.
Người làm nội dung và chuyện quay đám tang, đám cưới
Một số người làm nội dung trên mạng tìm đến đám tang, đám cưới đông người, đặc biệt của người có tên tuổi, để quay và đăng tải. Ngoài câu chuyện đạo lý, việc này còn đụng đến quyền của rất nhiều người có mặt: người thân, bạn bè, khách mời, ai cũng có quyền đối với hình ảnh của mình. Khi đoạn phim dùng để kiếm tiền từ lượt xem hay quảng cáo, đó là sử dụng hình ảnh vì mục đích thương mại, càng cần sự đồng ý.
Gia đình có quyền yêu cầu người quay rời khỏi khu vực tổ chức nghi lễ nếu đó là nhà riêng, nhà tang lễ hay nhà hàng họ thuê. Ở ngoài đường, gia đình có thể đề nghị và nhờ lực lượng địa phương hỗ trợ giữ trật tự. Nhiều nhà tang lễ và nhà hàng tiệc cưới có quy định riêng về việc quay phim của người ngoài, bạn nên tôn trọng những quy định đó.
Với những sự kiện mà dư luận quan tâm, báo chí có thể đưa tin theo quy định của Luật Báo chí và quy tắc nghề nghiệp. Đó là hoạt động khác với việc cá nhân tự quay để đăng lên kênh riêng, và cũng có giới hạn về việc tôn trọng gia đình.
Gia chủ muốn kiểm soát việc quay phim: làm thế nào
Gia đình tổ chức đám cưới hay đám tang có thể chủ động đặt ra giới hạn, thay vì để mọi chuyện xảy ra rồi mới đi đề nghị gỡ:
- Ghi lời nhắn trên thiệp mời hoặc thông báo ở cửa vào: mong khách không quay phim, hoặc không đăng ảnh trước khi gia đình đăng.
- Nhờ người dẫn chương trình, người chủ trì nghi lễ nhắc nhẹ trước những phần quan trọng.
- Chỉ định một người trong gia đình hoặc nhiếp ảnh gia thuê riêng chụp, rồi chia sẻ ảnh cho khách sau, khách sẽ ít cần tự quay.
- Với đám tang, giao cho một người thân phụ trách việc tiếp khách và nhẹ nhàng đề nghị người lạ không quay.
- Nếu đã có clip bị đăng trái ý, lưu lại đường dẫn, nhắn người đăng đề nghị gỡ, dùng chức năng báo cáo của nền tảng, và khi có nội dung xúc phạm thì gửi đơn tới công an nơi cư trú.
Những bước này không cần đến luật sư hay thủ tục phức tạp. Phần lớn khách mời sẵn lòng làm theo khi được nói rõ từ đầu.
Album ảnh chung sau tiệc: ai được đăng ảnh nào
Sau đám cưới, gia đình thường nhận bộ ảnh từ nhiếp ảnh gia và chia sẻ cho họ hàng, bạn bè qua một thư mục chung hoặc nhóm nhắn tin. Trong bộ ảnh đó có hàng trăm khách mời, mỗi người một vẻ, có người cười tươi, có người đang ăn, có người vô tình nhắm mắt. Gia chủ đăng một vài tấm ảnh chung để cảm ơn khách là việc bình thường, nhưng đăng nguyên album công khai thì nên cân nhắc.
Khách mời cũng vậy: tải ảnh có mình về đăng thì không ai phàn nàn, còn đăng ảnh một người khách khác đang ở tư thế khó coi kèm lời trêu là dễ gây mất lòng. Nếu bạn là người phụ trách chia sẻ album, có thể nhắn kèm một câu nhỏ: ảnh dùng để giữ kỷ niệm, mọi người chỉ đăng ảnh có mình hoặc hỏi người trong ảnh trước khi đăng.
Với album ảnh đám tang, nếu gia đình thuê người chụp để lưu giữ, nên để ở chế độ riêng, chỉ chia cho người thân trong nhà. Những tấm ảnh đó là ký ức của gia đình, không phải nội dung để chia sẻ rộng. Họ hàng xa muốn đăng ảnh chia buồn thì hỏi ý người chủ tang trước, chọn ảnh trang nghiêm, không có cảnh người thân đang khóc.
Khi đã lỡ đăng, nên làm gì
Nếu bạn đã đăng ảnh, clip đám cưới hay đám tang của người khác mà sau đó gia đình không đồng ý, việc nên làm là gỡ ngay và nhắn một lời xin lỗi. Đừng giải thích dài dòng rằng mình không có ý xấu, vì gia đình đang cần sự tôn trọng hơn là lời giải thích. Nếu clip đã bị người khác chia sẻ lại, bạn có thể nhắn những trang đó đề nghị gỡ giúp.
Tranh chấp quanh chuyện này hiếm khi phải ra toà, nhưng có thể trở nên nghiêm trọng khi đoạn phim lan rộng và kèm lời lẽ xúc phạm, làm gia đình bị quấy rối. Khi đó gia đình có thể yêu cầu bồi thường thiệt hại về tinh thần theo Bộ luật Dân sự, còn người đăng có thể bị xử phạt hành chính về hành vi đưa thông tin xúc phạm trên mạng. Mức xử lý cụ thể bạn cần đối chiếu văn bản đang có hiệu lực.
Một nguyên tắc dễ nhớ cho cả hai loại sự kiện: chỗ nào gia đình đang vui thì chung vui theo cách họ muốn, chỗ nào gia đình đang buồn thì lặng lẽ chia sẻ, cất điện thoại. Hầu hết những rắc rối pháp lý đều tránh được nếu giữ được sự tế nhị đó.
Câu hỏi thường gặp
Khách mời có được đăng ảnh cô dâu chú rể trước khi họ đăng không?
Pháp luật không cấm, nhưng nhiều cặp đôi muốn tự đăng bộ ảnh chính thức trước. Nếu gia chủ đã nhắn mong khách chờ, bạn nên tôn trọng. Khi không có yêu cầu gì, đăng ảnh đẹp kèm lời chúc thường được đón nhận.
Hàng xóm quay cảnh đám tang nhà mình đăng lên nhóm khu phố thì làm sao?
Nhắn trực tiếp đề nghị gỡ là cách nhanh nhất. Nếu không được, báo quản trị nhóm và dùng chức năng báo cáo. Khi bài đăng kèm lời đồn đoán, xúc phạm người đã mất, gia đình có thể gửi đơn tới công an nơi cư trú.
Có được livestream đám tang của chính người thân mình không?
Gia đình tự quyết định được, ví dụ để người thân ở xa theo dõi. Nên để chế độ xem riêng cho người thân và tránh quay cận mặt khách đến viếng nếu họ chưa đồng ý, vì họ cũng có quyền đối với hình ảnh của mình.
Thợ quay phim cưới có được dùng clip đám cưới của khách để quảng cáo không?
Chỉ khi hợp đồng có điều khoản cho phép hoặc cặp đôi đồng ý. Đây là sử dụng hình ảnh vì mục đích thương mại. Cặp đôi nên đọc kỹ hợp đồng dịch vụ trước khi ký và ghi rõ có cho phép dùng làm mẫu quảng cáo hay không.
Danh dự của người đã mất có được pháp luật bảo vệ không?
Có. Bộ luật Dân sự cho phép người thân như vợ, chồng, con đã thành niên hoặc cha mẹ yêu cầu bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín của người đã mất, gồm yêu cầu gỡ bỏ, cải chính và bồi thường khi có thiệt hại.
Đi ngang đám cưới dựng rạp ngoài đường, chụp vài tấm có sao không?
Chụp khung cảnh từ ngoài đường để giữ kỷ niệm thường không có vấn đề. Nếu định đăng ảnh rõ mặt cô dâu chú rể, khách mời, bạn nên hỏi ý gia đình. Tuyệt đối không đăng kèm lời chê bai, so sánh.