Được, nếu bạn quay công khai, không cản trở công việc và không đăng kèm nội dung xuyên tạc hay xúc phạm. Không có quy định nào cấm người dân ghi hình hoạt động tuần tra, kiểm soát giao thông trên đường hay việc tiếp dân ở nơi làm việc công khai. Các quy định về dân chủ trong hoạt động của lực lượng công an và về thực hiện công vụ đều đề cao việc người dân giám sát. Chính lực lượng chức năng cũng thường dùng thiết bị ghi hình khi làm nhiệm vụ.
Nhưng được quay không có nghĩa là quay thế nào cũng được. Dí máy sát mặt, đứng chắn lối, không chấp hành yêu cầu dừng xe với lý do "đang quay", hay đăng đoạn cắt ghép kèm lời buộc tội đều có thể biến một quyền chính đáng thành vi phạm, thậm chí thành hành vi chống người thi hành công vụ. Bài này đi qua từng tình huống để bạn biết điểm dừng.
Vì sao người dân được ghi hình hoạt động công vụ
Hoạt động công vụ là việc của Nhà nước, thực hiện nhân danh quyền lực công, ở nơi công khai và nhằm phục vụ người dân. Hình ảnh cán bộ đang thi hành nhiệm vụ khác với hình ảnh đời tư của một người bình thường: nó gắn với chức trách, với lợi ích công cộng, và thuộc nhóm ngoại lệ mà Bộ luật Dân sự 2015 cho phép sử dụng hình ảnh không cần xin phép, miễn không làm tổn hại danh dự, nhân phẩm của người trong hình.
Bên cạnh đó, các văn bản về dân chủ cơ sở, về quy tắc ứng xử của cán bộ và về công tác của lực lượng cảnh sát đều nêu tinh thần công khai và chịu sự giám sát của nhân dân. Ghi hình là một trong những cách giám sát dễ thực hiện nhất, và nhiều trường hợp hình ảnh do người dân cung cấp đã giúp cơ quan quản lý chấn chỉnh cán bộ làm sai.
Quyền này đi kèm nghĩa vụ. Người quay vẫn phải chấp hành hiệu lệnh, xuất trình giấy tờ khi được yêu cầu đúng quy định, và không được dùng việc quay phim làm cớ để trì hoãn, gây áp lực hay kích động người xung quanh. Quy định cụ thể về tuần tra, kiểm soát có thể được sửa đổi, nên bạn nên đối chiếu thông tư hiện hành của Bộ Công an khi cần viện dẫn.
Quay thế nào là được, thế nào là quá giới hạn
Đặt hai cột cạnh nhau sẽ dễ thấy ranh giới. Cùng một chiếc điện thoại, cách dùng quyết định bạn đang giám sát hay đang cản trở:
| Được làm | Không nên hoặc không được làm |
|---|---|
| Cầm máy quay công khai, đứng ở khoảng cách hợp lý | Dí máy sát mặt cán bộ, đứng chắn giữa cán bộ và phương tiện |
| Vừa quay vừa chấp hành hiệu lệnh dừng xe, xuất trình giấy tờ | Từ chối xuất trình với lý do "đợi quay xong", bỏ chạy khi được dừng |
| Hỏi lỗi vi phạm, đề nghị cho xem hình ảnh vi phạm nếu có | Lời lẽ khiêu khích, xúc phạm, kích động người đi đường vây quanh |
| Lưu nguyên đoạn phim, dùng làm căn cứ khiếu nại | Cắt bỏ đoạn mình vi phạm, ghép thêm nhạc, chữ quy kết rồi đăng |
| Quay ở nơi công khai như lề đường, sảnh tiếp dân | Quay vào khu vực có biển cấm, khu vực làm việc nội bộ, hồ sơ của người khác |
Nếu cán bộ đề nghị bạn ngừng quay, hãy bình tĩnh hỏi lý do. Ở nơi công khai, đề nghị này thường không có căn cứ bắt buộc, nhưng tranh cãi tại chỗ hiếm khi có lợi. Bạn có thể hạ máy, tiếp tục ghi âm hoặc ghi chép lại diễn biến, rồi phản ánh qua đúng kênh sau đó.
Bị dừng xe và muốn quay: những điều nên nhớ
Chấp hành trước, quay sau. Tấp xe vào lề đúng vị trí, tắt máy, rồi mới lấy điện thoại. Việc dừng xe là nghĩa vụ; việc quay là quyền đi kèm, không thay thế nghĩa vụ.
Nói rõ là mình đang quay. Quay công khai giúp cả hai bên cư xử đúng mực hơn, và cũng tránh việc bị hiểu lầm là đang lén lút.
Giữ khoảng cách và giọng nói bình thường. Điện thoại cầm ngang ngực, không đưa sát mặt. Hỏi những câu cụ thể: lỗi gì, căn cứ nào, xử lý theo hình thức nào.
Không cản trở việc kiểm tra. Không giữ chặt giấy tờ, không đứng chắn lối kiểm tra phương tiện. Hành vi cản trở, chống đối người thi hành công vụ có thể bị xử lý nặng, kể cả hình sự nếu có dùng vũ lực hoặc đe doạ.
Lưu nguyên bản. Đoạn phim gốc không cắt là thứ có giá trị nhất nếu sau này bạn khiếu nại. Bản đã cắt ghép rất dễ bị nghi ngờ tính khách quan.
Quay cán bộ ở bộ phận một cửa, nơi tiếp dân
Ở trụ sở cơ quan nhà nước, khu vực tiếp nhận và trả hồ sơ là nơi làm việc công khai, người dân ra vào thường xuyên. Việc ghi hình thái độ phục vụ, thời gian chờ, cách hướng dẫn hồ sơ nhìn chung không bị cấm. Tuy nhiên mỗi cơ quan có nội quy riêng, có nơi đề nghị không quay trong một số khu vực để giữ trật tự và bảo vệ thông tin của người khác.
Điểm dễ vướng nhất ở đây không phải là quay cán bộ, mà là quay trúng hồ sơ, giấy tờ, khuôn mặt của những người dân đang ngồi chờ bên cạnh. Họ không phải người thi hành công vụ, và hình ảnh của họ được bảo vệ như mọi cá nhân. Nếu bạn đăng đoạn phim, hãy làm mờ những người không liên quan và không để lộ bất kỳ giấy tờ nào.
Ví dụ giả định: chị Lan đến làm thủ tục ở một phường, bị yêu cầu bổ sung giấy tờ nhiều lần mà không được hướng dẫn bằng văn bản. Chị quay lại cuộc trao đổi bằng điện thoại để làm căn cứ. Cách dùng đoạn phim hợp lý là gửi kèm đơn phản ánh tới lãnh đạo cơ quan đó hoặc qua kênh phản ánh trên Cổng Dịch vụ công, thay vì đăng lên mạng kèm tên tuổi cán bộ và lời mỉa mai.
Đăng clip công vụ lên mạng: chỗ dễ trượt chân
Quyền quay phim không tự động đi kèm quyền đăng mọi thứ đã quay. Khi định đăng, hãy soát kỹ những điểm sau:
- Đoạn phim có phản ánh trung thực diễn biến không, hay chỉ giữ phần có lợi cho mình.
- Tiêu đề và lời bình có đang quy kết cán bộ nhận tiền, làm sai khi chưa có kết luận của cơ quan có thẩm quyền.
- Có lời lẽ xúc phạm, gọi tên, gắn thông tin cá nhân như nơi ở, gia đình của cán bộ hay không.
- Có làm lộ mặt, biển số, giấy tờ của người dân khác không liên quan.
- Mục đích đăng là phản ánh để sửa sai hay để câu lượt xem, kêu gọi người khác tấn công.
Thông tin sai sự thật, xúc phạm danh dự người khác trên mạng có thể bị xử phạt hành chính, nặng hơn có thể bị xử lý hình sự. Một đoạn phim đúng sự thật nhưng kèm lời quy kết sai vẫn có thể khiến người đăng gặp rắc rối. Nếu bạn thực sự thấy dấu hiệu sai phạm, kênh hiệu quả nhất vẫn là gửi đoạn phim gốc tới đơn vị quản lý cán bộ đó hoặc cơ quan thanh tra.
Ba hiểu lầm hay gặp về việc quay người thi hành công vụ
Hiểu lầm thứ nhất: "Đang quay thì không ai dám xử lý mình". Đoạn phim không làm thay đổi bản chất lỗi vi phạm. Nếu bạn đi sai làn, chạy quá tốc độ hay thiếu giấy tờ, việc quay phim không giúp bạn thoát lỗi. Nó chỉ giúp ghi lại quá trình xử lý có đúng thủ tục hay không, chẳng hạn có thông báo lỗi rõ ràng, có lập biên bản, có giao biên bản cho bạn hay không.
Hiểu lầm thứ hai: "Cán bộ là người của Nhà nước nên quay, đăng thế nào cũng được". Hình ảnh lúc làm nhiệm vụ được dùng rộng rãi hơn hình ảnh đời tư, nhưng cán bộ vẫn là một cá nhân có danh dự, nhân phẩm được pháp luật bảo vệ. Đăng kèm lời lăng mạ, quy chụp, hay đào bới chuyện gia đình của họ là vượt ra ngoài phạm vi giám sát công vụ.
Hiểu lầm thứ ba: "Cứ thấy bị quay là có quyền thu điện thoại". Người làm nhiệm vụ chỉ được tạm giữ phương tiện, đồ vật theo đúng thủ tục pháp luật quy định và phải có lý do, biên bản. Việc bạn đang ghi hình công khai ở nơi công cộng tự nó không phải căn cứ để thu giữ điện thoại. Nếu xảy ra, hãy yêu cầu lập biên bản và ghi rõ ý kiến của mình.
Nhìn từ phía người làm nhiệm vụ
Với cán bộ, việc bị quay phim không phải chuyện dễ chịu, nhất là khi đã có nhiều đoạn cắt ghép gây hiểu lầm lan truyền. Nhưng hướng xử lý đúng không phải là cấm quay, giật điện thoại hay yêu cầu xoá, vì những việc đó không có căn cứ ở nơi công khai và còn khiến tình huống căng thẳng hơn. Cách tự bảo vệ tốt nhất là làm đúng quy trình, nói rõ lỗi và căn cứ, và sử dụng thiết bị ghi hình của chính đơn vị theo quy định.
Nếu bị đăng tải sai sự thật, cán bộ cũng là một cá nhân có quyền yêu cầu gỡ bỏ, cải chính và bồi thường như bất kỳ ai. Đơn vị quản lý thường có bộ phận xử lý những trường hợp này. Hai phía đều có công cụ để bảo vệ mình, và một đoạn phim trung thực, không cắt ghép, thực ra bảo vệ được cả người dân lẫn người làm đúng nhiệm vụ.
Khi việc dừng xe hay làm thủ tục đã phát sinh tranh chấp, ví dụ bạn bị lập biên bản mà cho là không đúng, hãy ghi rõ ý kiến vào biên bản, giữ đoạn phim gốc và khiếu nại theo thủ tục. Trường hợp có dấu hiệu bị xử lý hình sự hay thiệt hại lớn thì nên có luật sư đồng hành sớm.
Câu hỏi thường gặp
Cảnh sát yêu cầu tắt điện thoại khi kiểm tra thì có phải làm theo không?
Ở nơi công khai, không có quy định chung buộc người dân phải ngừng ghi hình. Tuy vậy bạn nên hạ máy xuống nếu việc cầm máy làm cản trở thao tác kiểm tra, và ưu tiên chấp hành hiệu lệnh. Mọi bất đồng nên ghi vào biên bản và khiếu nại sau.
Có được quay lén cán bộ để tố cáo không?
Ghi hình công khai ở nơi làm việc công khai là cách an toàn nhất. Việc dùng thiết bị ngụy trang để ghi hình có thể vướng quy định về thiết bị chuyên dùng và đời tư. Nếu nghi có sai phạm, hãy quay công khai hoặc trình báo trực tiếp cơ quan thanh tra, công an.
Đăng clip cảnh sát giao thông lên mạng có bị phạt không?
Đăng đoạn phim trung thực, không cắt ghép, không kèm lời xúc phạm thường không bị coi là vi phạm. Rủi ro phát sinh khi đoạn phim bị cắt để đổi nghĩa, kèm lời quy kết sai, hoặc làm lộ thông tin cá nhân của cán bộ và người dân khác.
Quay phim trong trụ sở công an phường có được không?
Khu vực tiếp dân có thể ghi hình nếu nội quy không cấm, nhưng các khu làm việc nội bộ, nơi lưu giữ hồ sơ, nơi tạm giữ người thì không được tự ý ghi hình. Hãy đọc nội quy treo ở trụ sở và hỏi cán bộ trực ban trước khi quay.
Đoạn phim tự quay có dùng để khiếu nại biên bản xử phạt được không?
Được, đoạn phim là một nguồn chứng cứ để bạn trình bày ý kiến. Hãy giữ bản gốc, ghi lại thời gian, địa điểm, và nộp kèm đơn khiếu nại tới người có thẩm quyền. Giá trị chứng minh cụ thể do cơ quan giải quyết đánh giá.
Cán bộ giật điện thoại khi đang quay thì phải làm sao?
Đừng giằng co. Hãy ghi nhớ thời gian, địa điểm, số hiệu hoặc đặc điểm nhận dạng nếu có, nhờ người xung quanh làm chứng, rồi phản ánh tới đơn vị quản lý cán bộ đó hoặc cơ quan thanh tra công an để được xem xét.