Nhắc tên một hãng để review, so sánh khách quan hay kể trải nghiệm, và để logo lọt vào khung hình một cách tự nhiên, thường không vi phạm. Luật sở hữu trí tuệ bảo vệ nhãn hiệu khỏi việc người khác dùng nó như dấu hiệu cho hàng hoá, dịch vụ của mình, gây nhầm lẫn cho người mua. Vấn đề bắt đầu khi bạn đặt logo của người khác làm bộ mặt kênh, ảnh bìa, tên shop; khi video bán hàng so sánh chê thẳng đối thủ; và đặc biệt khi bạn bán hàng mang nhãn hiệu của người khác mà không phải hàng thật.
Người làm nội dung về công nghệ, mỹ phẩm, thời trang, ẩm thực gần như không thể tránh nhắc tới thương hiệu. Bài này tách những cách dùng tên và logo thông thường ra khỏi những cách dễ bị coi là xâm phạm nhãn hiệu hoặc cạnh tranh không lành mạnh, và gợi ý cách làm đúng cho cả người làm review lẫn người bán hàng online. Phần nhạc, hình ảnh có bản quyền trong video là chủ đề khác, bài không đi sâu.
Nhắc tên để mô tả khác dùng tên như của mình
Nhắc tên để người xem biết bạn nói về cái gì. "Mình dùng thử chiếc điện thoại của hãng A trong ba tháng", "so sánh hai dòng kem chống nắng của hãng B và C". Đây là cách dùng tên để chỉ đúng sản phẩm, người xem không hiểu nhầm rằng video là của hãng. Cách dùng này là bình thường trong review, tin tức, bình luận.
Dùng tên như dấu hiệu của mình. Đặt tên kênh, tên trang, tên shop có chứa nguyên nhãn hiệu của hãng; dùng logo của hãng làm ảnh đại diện; viết "cửa hàng chính hãng" khi bạn không phải đại lý. Người xem dễ nghĩ bạn là hãng hoặc được hãng uỷ quyền. Đây là cách dùng mà chủ nhãn hiệu có thể phản đối.
Ranh giới nằm ở câu hỏi: người xem có bị nhầm không? Bảo hộ nhãn hiệu sinh ra để người mua không nhầm nguồn gốc hàng hoá. Nếu video và kênh của bạn trình bày rõ đây là người dùng, người bán lại, hay người đánh giá độc lập, khả năng nhầm thấp. Nếu cố tình tạo ấn tượng là của hãng, khả năng nhầm cao.
Logo có thể là tác phẩm được bảo hộ quyền tác giả. Ngoài nhãn hiệu, bản thân hình vẽ logo có thể được bảo hộ như tác phẩm mỹ thuật ứng dụng. Chụp sản phẩm có logo in sẵn là một chuyện; tải file logo về, phóng to làm ảnh bìa, in lên áo bán là chuyện khác.
Logo lọt vào khung hình một cách tình cờ
Bạn quay vlog ở trung tâm thương mại, biển hiệu các hãng đầy phía sau. Bạn mặc áo có logo một hãng thể thao. Bạn uống một lon nước có nhãn rõ trên bàn. Những trường hợp này gần như không bao giờ bị coi là xâm phạm nhãn hiệu, vì bạn không dùng logo để bán hàng hay để tạo nguồn gốc cho sản phẩm của mình.
Nhưng khi video là quảng cáo có trả tiền cho một hãng, việc logo của hãng đối thủ hiện to, rõ có thể là chuyện hợp đồng giữa bạn và nhãn hàng thuê, không phải chuyện luật. Nhiều hợp đồng quảng cáo có điều khoản yêu cầu không xuất hiện sản phẩm cạnh tranh. Đọc kỹ hợp đồng nếu bạn nhận tài trợ.
Có một ngoại lệ đáng chú ý: khi video gán logo một hãng vào bối cảnh tiêu cực không liên quan, ví dụ cố ý cho logo hiện rõ trong một clip về ngộ độc thực phẩm mà sản phẩm đó không phải nguyên nhân. Đây là chỗ có thể chạm tới uy tín của doanh nghiệp, và hãng có lý do để phản đối.
So sánh trong video bán hàng: chỗ dễ vướng nhất
Review độc lập so sánh hai sản phẩm là thông tin hữu ích cho người tiêu dùng. Nhưng khi người so sánh là chính người bán một trong hai sản phẩm, video trở thành quảng cáo, và quảng cáo có quy định riêng. Luật Quảng cáo không cho phép quảng cáo so sánh trực tiếp giá cả, chất lượng, hiệu quả sử dụng của hàng hoá mình với hàng hoá cùng loại của tổ chức, cá nhân khác, và hạn chế việc dùng những từ như "nhất", "duy nhất", "tốt nhất" khi không có tài liệu chứng minh. Bạn nên đối chiếu văn bản hiện hành vì luật này đã được sửa đổi.
Trong livestream bán hàng, những câu như "hàng của hãng X toàn hàng dỏm, mua của em mới chuẩn", "bên kia bán đắt gấp đôi mà chất lượng kém hơn" vừa là quảng cáo so sánh, vừa có thể làm tổn hại uy tín đối thủ và bị coi là hành vi cạnh tranh không lành mạnh nếu thông tin không đúng.
Cách làm đúng là nói về sản phẩm của mình: thành phần, công dụng, điều kiện bảo hành, nguồn gốc. Để người xem tự so sánh. Nếu bạn là người review độc lập, không bán hàng, thì so sánh khách quan, có phương pháp, ghi rõ điều kiện thử, vẫn là nội dung hợp pháp và có giá trị.
Các cách dùng tên, logo hay gặp
Bảng dưới gom những cách dùng tên và logo thương hiệu thường thấy trên mạng, kèm mức rủi ro và gợi ý.
| Cách dùng | Mức rủi ro | Gợi ý |
|---|---|---|
| Nhắc tên sản phẩm khi review, hướng dẫn sử dụng | Thấp | Nói rõ bạn là người dùng, nêu nhận xét trung thực |
| Quay sản phẩm có logo in sẵn | Thấp | Bình thường; không chỉnh logo theo hướng chế giễu |
| Tên kênh, tên shop có chứa nhãn hiệu của hãng | Cao | Đặt tên riêng; chỉ nhắc hãng trong mô tả nếu là đại lý thật |
| Dùng file logo của hãng làm ảnh đại diện, ảnh bìa | Cao | Dùng hình ảnh do bạn tự thiết kế |
| Ghi "chính hãng", "đại lý uỷ quyền" khi không phải | Rất cao | Chỉ ghi khi có giấy tờ uỷ quyền |
| Video bán hàng chê thẳng hàng hãng khác | Cao | Nói về sản phẩm của mình |
| Bán hàng nhái, hàng "like auth", "rep" | Rất cao | Không bán |
Hai dòng cuối là chỗ người bán hàng online hay vướng nhất, và cũng là chỗ hậu quả nặng nhất, nên được tách riêng ở phần tiếp theo.
Hàng mang nhãn hiệu của người khác: "auth", "rep", "like auth"
Trên mạng có cả một hệ từ ngữ để gọi hàng giả nhãn hiệu: "rep 1:1", "like auth", "hàng siêu cấp", "fake loại 1". Người bán nghĩ rằng nói thật là hàng không chính hãng thì không lừa ai, nên không sao. Đây là hiểu lầm. Bán hàng hoá mang nhãn hiệu trùng hoặc gần giống nhãn hiệu đã được bảo hộ mà không được chủ nhãn hiệu cho phép là xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp, bất kể người mua có biết hàng không chính hãng hay không. Trường hợp quy mô lớn có thể bị xem xét ở mức nặng hơn xử phạt hành chính.
Người làm nội dung cũng cần để ý: nhận tiền để quảng bá, review một shop chuyên hàng nhái là đang góp phần đưa hàng xâm phạm tới người mua. Luật quảng cáo đặt trách nhiệm cho cả người chuyển tải nội dung quảng cáo, không chỉ shop.
Nếu bạn bán hàng thanh lý, hàng xách tay chính hãng, hãy giữ giấy tờ chứng minh nguồn gốc như hoá đơn mua, tờ khai, phiếu bảo hành, để trả lời khi có người hỏi. Nếu không chứng minh được, đừng ghi "chính hãng".
Video hài, chế, nhại có dùng thương hiệu
Nhiều nội dung giải trí lấy cảm hứng từ quảng cáo nổi tiếng, nhại khẩu hiệu, chế logo của một hãng thành hình khác cho vui. Pháp luật Việt Nam không có một ngoại lệ "nhại" rõ ràng và rộng như ở một số nước, nên khó nói chắc một video chế là an toàn. Điều nói được là mức rủi ro phụ thuộc vào ba yếu tố: video có dùng để bán hàng không, có khiến người xem nghĩ là của hãng không, và có gắn hãng với điều tiêu cực không đúng sự thật không.
Một video hài không bán gì, ai xem cũng biết là chế, không bôi nhọ sản phẩm, thường ít khi bị phản đối. Một video chế logo hãng đối thủ để quảng cáo cho shop của mình thì rủi ro cao. Một video gán hãng với chuyện bẩn thỉu, độc hại không có thật thì chạm tới uy tín doanh nghiệp, dù được gắn mác "chỉ đùa thôi".
Nếu kênh của bạn sống bằng nội dung chế, hãy tránh bắt chước y hệt logo, tạo hình riêng đủ khác để không ai nhầm, và đừng chèn hàng hoá mình bán vào video nhại thương hiệu người khác.
Nhìn từ phía chủ nhãn hiệu
Chủ nhãn hiệu, nhất là doanh nghiệp nhỏ đã đăng ký bảo hộ, có lý do chính đáng để lo khi thấy tên mình xuất hiện tràn lan trên các kênh bán hàng không rõ nguồn gốc. Họ có quyền yêu cầu người dùng trái phép chấm dứt, gửi khiếu nại tới nền tảng, đề nghị cơ quan có thẩm quyền xử lý hoặc khởi kiện. Nhiều nền tảng có quy trình riêng cho chủ nhãn hiệu đã đăng ký.
Nhưng chủ nhãn hiệu cũng nên phân biệt người review với người xâm phạm. Gửi yêu cầu gỡ hàng loạt cho mọi video có nhắc tên hãng, kể cả review chê có căn cứ, dễ phản tác dụng và gây tiếng xấu. Phản hồi công khai, sửa lỗi sản phẩm nếu có, thường giữ uy tín tốt hơn.
Một việc chủ nhãn hiệu nên làm sớm là đăng ký bảo hộ ngay khi bắt đầu kinh doanh, vì quyền đối với nhãn hiệu ở Việt Nam chủ yếu phát sinh qua đăng ký. Chưa đăng ký mà đi đòi người khác ngừng dùng tên giống mình thì cơ sở rất yếu, và có khi người kia đã nộp đơn trước.
Cách làm nội dung có nhắc thương hiệu cho đúng
Người làm review và người bán hàng online có thể theo những bước sau để vừa nói được về sản phẩm, vừa tránh rắc rối nhãn hiệu:
- Đặt tên kênh, tên shop, ảnh đại diện bằng dấu hiệu riêng của bạn. Kiểm tra sơ bộ trên cơ sở dữ liệu nhãn hiệu công khai để không trùng với nhãn hiệu đã đăng ký.
- Trong video, giới thiệu rõ vai trò của mình: người dùng, người review độc lập, đại lý được uỷ quyền, hay người bán lại.
- Dùng ảnh và video sản phẩm do bạn tự quay, không lấy ảnh quảng cáo của hãng nếu chưa được phép.
- Khi so sánh, nếu là người bán, nói về sản phẩm của mình; nếu là người review, nêu điều kiện thử và giữ thái độ khách quan.
- Không dùng từ "chính hãng", "nhất", "duy nhất" khi không có giấy tờ chứng minh.
- Khi được hãng liên hệ phản đối, đọc kỹ họ phản đối điều gì. Nếu đúng là bạn dùng tên, logo như của mình, sửa ngay; nếu chỉ là review trung thực, trả lời bình tĩnh và giữ bằng chứng.
Câu hỏi thường gặp
Làm video đập hộp sản phẩm của hãng có cần xin phép hãng không?
Thông thường không. Bạn mua sản phẩm, quay lại quá trình mở hộp, sử dụng và nêu nhận xét là cách dùng tên để mô tả. Chỉ nên tránh dùng ảnh quảng cáo của hãng, logo dạng tệp làm ảnh bìa, và cách trình bày khiến người xem nghĩ video do hãng làm.
Đặt tên kênh có chữ của một thương hiệu lớn kèm chữ "review" có sao không?
Có rủi ro. Tên kênh là dấu hiệu nhận diện của bạn; chứa nguyên nhãn hiệu của hãng dễ khiến người xem nghĩ có liên quan tới hãng. Nhiều nền tảng cũng cho phép chủ nhãn hiệu yêu cầu đổi tên. Đặt tên riêng và nói về hãng trong nội dung là an toàn hơn.
Bán hàng ghi rõ là hàng không chính hãng thì có vi phạm không?
Vẫn có thể vi phạm. Bảo hộ nhãn hiệu không chỉ chống lừa người mua mà còn bảo vệ quyền của chủ nhãn hiệu với dấu hiệu của họ. Hàng mang nhãn hiệu trùng hoặc gần giống mà không được phép thì việc bán là xâm phạm, dù người bán có nói thật về nguồn gốc.
Review chê sản phẩm của một hãng có bị coi là xâm phạm nhãn hiệu không?
Không. Nhận xét trung thực về chất lượng sản phẩm là thông tin cho người tiêu dùng, không phải dùng nhãn hiệu như dấu hiệu của mình. Điều cần cẩn trọng là nội dung phải đúng sự thật và có cơ sở, không quy chụp, để tránh chạm tới uy tín của doanh nghiệp.
Chủ shop nhỏ có được ghi "hàng giống hãng X" để khách dễ hình dung không?
Nên tránh. Câu như vậy dùng nhãn hiệu của người khác để bán hàng của mình, dễ bị coi là lợi dụng uy tín của nhãn hiệu. Hãy mô tả sản phẩm bằng đặc điểm thật như chất liệu, kích thước, kiểu dáng, công dụng thay vì gắn với tên một hãng.
Hãng gửi yêu cầu gỡ video review thì phải làm sao?
Đọc kỹ lý do. Nếu video dùng logo, tên hãng như dấu hiệu của bạn, hoặc có thông tin sai, nên sửa hoặc gỡ phần đó. Nếu chỉ là nhận xét trung thực có căn cứ, bạn có thể trả lời giải thích và giữ bằng chứng trải nghiệm. Khi căng thẳng leo thang, hỏi người làm nghề sở hữu trí tuệ.