Được, nếu bạn livestream cảnh chung của phố phường, chợ, lễ hội và người qua đường chỉ lọt vào khung hình một cách tự nhiên. Luật Việt Nam không cấm cầm điện thoại phát trực tiếp ở nơi công cộng. Nhưng mỗi người trong khung hình vẫn có quyền đối với hình ảnh của mình theo Bộ luật Dân sự 2015, nên khi bạn zoom cận một người cụ thể, bám theo họ, bình phẩm ngoại hình hay hoàn cảnh của họ trên sóng, hoặc dùng hình ảnh đó để bán hàng, việc đang được làm sẽ chuyển sang vùng không được.
Bài này đi từ câu trả lời ngắn đó ra từng tình huống: phát trực tiếp khác quay rồi đăng ở chỗ nào, nơi công cộng nào có quy định riêng, người bị quay có quyền gì, và cách dựng một buổi livestream đường phố để không phải xin lỗi ai sau đó. Bài nói về chuyện được hay không được làm; giá trị chứng cứ của đoạn phát trực tiếp hay chuyện xúc phạm danh dự là những chủ đề khác, chỉ nhắc qua khi cần.
Câu trả lời ngắn: cảnh chung thì được, nhắm vào một người thì phải cân nhắc
Nguyên tắc nền của luật dân sự là việc sử dụng hình ảnh của một cá nhân cần người đó đồng ý. Đi kèm nguyên tắc ấy là những trường hợp không cần hỏi, trong đó có hình ảnh được lấy từ các hoạt động công cộng như lễ hội, hội chợ, biểu diễn, thi đấu, với điều kiện không làm tổn hại danh dự, nhân phẩm, uy tín của người có hình ảnh. Một buổi livestream quay dòng người đi chợ đêm, cảnh pháo hoa, đoàn diễu hành nằm khá gọn trong vùng này.
Ranh giới nằm ở chỗ người trong khung hình là phông nền hay là nhân vật. Người đi ngang qua ống kính hai giây là phông nền. Người bị bạn quay cận mặt, gọi là "chị áo đỏ", bình luận cách ăn mặc, rồi máy cứ theo chị ấy năm phút thì đã thành nhân vật chính của buổi phát sóng mà không hề đồng ý. Ở trường hợp thứ hai, quyền đối với hình ảnh và quyền về đời sống riêng tư của người đó bắt đầu lên tiếng.
Cũng cần tách hai chuyện: được quay và được đăng. Luật không đòi bạn hỏi từng người qua đường trước khi bấm phát, vì điều đó không làm được. Luật đòi bạn dùng hình ảnh ấy theo cách không xâm phạm người khác. Vì livestream là quay và đăng cùng một lúc, bạn phải tự kiểm soát ngay trong lúc quay chứ không có bước biên tập phía sau.
Phát trực tiếp khác quay rồi đăng ở ba chỗ
Không có nút sửa. Video quay sẵn cho bạn cơ hội làm mờ một khuôn mặt, cắt một đoạn có biển số xe, bỏ một câu nói lỡ miệng. Livestream thì người xem thấy ngay mọi thứ. Một em nhỏ chạy ngang, một cặp đôi đang cãi nhau, một người đang nhập mật khẩu ở cây rút tiền, tất cả lên sóng trước khi bạn kịp nghĩ. Vì vậy mức cẩn trọng phải dồn về trước khi bấm phát: chọn góc, chọn hướng đi, chọn khoảng cách.
Bình luận của người xem cũng là nội dung trên kênh của bạn. Khi người xem gõ những lời chê bai người đang xuất hiện trên sóng, và bạn đọc to lên, cười theo, hay lia máy lại gần theo yêu cầu, bạn đang tham gia vào việc đó. Chủ kênh không chịu trách nhiệm cho từng chữ người khác gõ, nhưng hành động đáp lại thì là của bạn.
Bản ghi vẫn ở lại. Phần lớn nền tảng tự lưu buổi phát thành video, người xem có thể quay màn hình. Thứ bạn nghĩ chỉ tồn tại một tiếng đồng hồ thực tế tồn tại lâu hơn nhiều, và người bị quay có thể yêu cầu gỡ cả bản lưu.
Có quy định riêng về tài khoản. Quy định mới về quản lý dịch vụ internet và thông tin trên mạng, có hiệu lực từ cuối năm 2024, đặt yêu cầu tài khoản mạng xã hội phải được xác thực thì mới đăng tải, bình luận, phát trực tiếp. Chi tiết thi hành do nền tảng áp dụng; bạn nên đối chiếu văn bản hiện hành và điều khoản của nền tảng mình dùng.
Những lúc livestream ngoài đường trượt sang vùng không được
Phần lớn rắc rối không đến từ việc quay phố, mà từ một vài thao tác cụ thể trong lúc quay. Đây là những thao tác hay làm việc được thành việc không được:
- Quay cận và bình phẩm ngoại hình, cân nặng, quần áo của người lạ. Người đó không chọn lên sóng, và lời chê trên kênh có hàng nghìn người xem dễ chạm tới danh dự, nhân phẩm.
- Bám theo một người khi họ đã ra dấu không muốn. Giơ tay che mặt, quay đi, nói "đừng quay" là tín hiệu rõ ràng. Tiếp tục theo là vừa xâm phạm hình ảnh vừa có thể bị coi là gây phiền nhiễu.
- Phát sóng người đang ở hoàn cảnh yếu thế: người vô gia cư ngủ vỉa hè, người say, người bị tai nạn, người đang khóc. Những hình ảnh này dễ làm tổn hại nhân phẩm, kể cả khi bạn có ý tốt.
- Quay rõ trẻ em không có cha mẹ đồng ý, nhất là khi gọi trẻ lại hỏi chuyện, hỏi tên trường, nhà ở đâu. Trẻ em có quy định bảo vệ đời sống riêng tư riêng trong Luật Trẻ em 2016.
- Để lộ thông tin nhận dạng đi kèm: biển số xe trong một câu chuyện tiêu cực, số nhà, mặt tiền nhà riêng, màn hình điện thoại của người bên cạnh.
- Đem hình người qua đường làm nền bán hàng. Khi buổi live có mục đích thương mại và một người lạ trở thành phần nổi bật của nội dung quảng cáo, đó là dùng hình ảnh vì mục đích thương mại, cần sự đồng ý và thường phải trả thù lao.
- Gây cản trở giao thông: đứng giữa lòng đường, dừng xe giữa làn để quay, kéo đám đông tụ tập trên vỉa hè. Đây là vi phạm hành chính về trật tự an toàn giao thông, tách bạch với chuyện hình ảnh.
Để ý rằng không mục nào nói "quay ngoài đường là sai". Thứ biến buổi live thành vấn đề là cách bạn chọn nhân vật, cách bạn bình luận, và việc bạn có dừng lại khi người khác không muốn hay không.
Nơi công cộng nhưng có quy định riêng
Không phải chỗ nào mở cửa cho mọi người vào cũng là chỗ được tự do phát trực tiếp. Bảng dưới gom những loại địa điểm hay gặp và điều bạn nên kiểm trước khi bấm phát.
| Địa điểm | Thường thế nào | Nên làm gì trước |
|---|---|---|
| Phố, chợ, công viên, bãi biển | Được quay cảnh chung | Tránh cận mặt người lạ, tránh cản đường |
| Lễ hội, sự kiện có ban tổ chức | Thường được, có khi ban tổ chức đặt khu vực riêng cho báo chí, người quay | Đọc quy định của sự kiện, nghe hướng dẫn của người điều phối |
| Trung tâm thương mại, siêu thị, quán | Là tài sản tư mở cửa cho khách; chủ địa điểm được đặt nội quy hạn chế quay | Hỏi quản lý nếu định live lâu hoặc dùng chân máy |
| Bệnh viện, trường học | Có quy định nội bộ chặt; bệnh nhân, học sinh được bảo vệ đời tư | Xin phép trước, không quay bệnh nhân, trẻ em |
| Cơ quan nhà nước, khu vực quân sự, mục tiêu bảo vệ | Có thể có biển cấm quay phim, chụp ảnh | Thấy biển cấm thì không quay; hỏi bảo vệ khi chưa rõ |
| Sân bay, nhà ga, khu vực kiểm soát an ninh | Có khu vực hạn chế quay | Làm theo hướng dẫn của nhân viên an ninh |
Biển cấm quay phim ở địa điểm tư nhân là nội quy, vi phạm thì bạn có thể bị mời ra ngoài. Biển cấm ở khu vực an ninh, quân sự là chuyện khác hẳn, có hậu quả pháp lý nặng hơn. Đừng đánh đồng hai loại này.
Nhìn từ phía người bị quay: họ có quyền gì
Người thấy mình xuất hiện trên một buổi livestream mà không muốn có quyền yêu cầu người phát ngừng quay mình, và yêu cầu gỡ hoặc làm mờ hình ảnh trong bản lưu. Nếu hình ảnh bị dùng theo cách làm tổn hại danh dự, nhân phẩm, hoặc bị dùng để quảng cáo, họ có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại theo luật dân sự. Ngoài ra, phần lớn nền tảng đều có kênh báo cáo vi phạm quyền riêng tư, xử lý độc lập với chuyện kiện tụng.
Người bị quay cũng nên nhớ giới hạn của quyền này. Bạn đi giữa phố và lọt vào khung hình một buổi live quay pháo hoa thì khó đòi người ta xoá cả buổi. Yêu cầu hợp lý nhất thường là làm mờ hoặc cắt đoạn có mình trong bản lưu, và người phát nên đáp ứng vì việc đó không tốn bao nhiêu công.
Nếu người phát từ chối, bước tiếp theo là báo cáo với nền tảng, kèm thời điểm xuất hiện trong video. Chỉ khi có thiệt hại thật, chẳng hạn bị bêu riếu, bị nhận ra rồi bị làm phiền, mới nên nghĩ đến đường khiếu nại hoặc khởi kiện; lúc đó việc lưu lại bằng chứng và hỏi người làm nghề luật là cần thiết.
Cách dựng một buổi livestream đường phố cho đúng ngay từ đầu
Những bước dưới đây không làm buổi live kém hấp dẫn đi, chỉ bớt những đoạn bạn sẽ phải xin lỗi.
- Chọn chủ thể là cảnh, món ăn, công trình, hoặc chính bạn. Để người qua đường làm phông nền, giữ khoảng cách vừa đủ để không ai bị nhận diện rõ khi không đồng ý.
- Muốn phỏng vấn ai thì hỏi trước khi lia máy vào mặt họ, và nói rõ đang phát trực tiếp. Lời đồng ý nói thành tiếng trên sóng là cách ghi lại gọn nhất.
- Không zoom vào màn hình điện thoại, ví, giấy tờ, biển số xe, số nhà của người khác.
- Đặt sẵn một câu trả lời cho người phản đối: "Dạ, em lia đi chỗ khác ngay." Rồi làm đúng như vậy.
- Tắt hoặc lọc bình luận có lời chê bai người trên sóng; không đọc to, không đáp lại những yêu cầu kiểu "quay lại chị kia đi".
- Đứng trên vỉa hè, không chặn lối đi, không dừng xe giữa đường để quay. Chân máy, đèn, loa nên hỏi trước nếu ở trong khu có ban quản lý.
- Sau buổi live, xem lại bản lưu và cắt hoặc làm mờ những đoạn có người yếu thế, trẻ em, hoặc người đã phản đối.
Khi có sự cố xảy ra ngay trên sóng
Đang live thì gặp tai nạn, ẩu đả, hay một người bị ngất là tình huống người làm nội dung đường phố sớm muộn cũng gặp. Phản xạ đầu tiên nên là xoay máy đi hoặc dừng phát, gọi giúp đỡ nếu cần. Một buổi phát trực tiếp cận cảnh người bị thương không làm ai được an toàn hơn, nhưng làm tổn thương thêm người đó và gia đình họ.
Nếu bạn nghĩ đoạn phát sóng có thể giúp cơ quan chức năng làm rõ sự việc, hãy giữ bản lưu ở chế độ riêng tư và cung cấp khi được yêu cầu, thay vì để công khai cho mọi người bình phẩm. Chuyện đoạn video có được dùng làm chứng cứ hay không là câu hỏi riêng, phụ thuộc vào cách bạn lưu giữ tệp gốc.
Nếu bạn lỡ phát những hình ảnh như vậy, hãy gỡ hoặc chuyển riêng tư càng sớm càng tốt và xin lỗi khi được liên hệ. Việc chủ động khắc phục không xoá được những gì đã xảy ra, nhưng là cách đúng và giảm hậu quả cho cả hai phía.
Câu hỏi thường gặp
Livestream ngoài đường có cần xin giấy phép không?
Một cá nhân cầm điện thoại phát trực tiếp cảnh đường phố không cần xin giấy phép riêng. Điều bạn cần lo là tài khoản đã xác thực theo yêu cầu của nền tảng, không cản trở giao thông, không quay ở khu vực có biển cấm và tôn trọng hình ảnh của người khác trong khung hình.
Người qua đường đòi xoá cả buổi livestream thì có phải xoá không?
Thường thì không cần xoá cả buổi nếu họ chỉ lướt qua trong cảnh chung. Cách hợp lý là cắt hoặc làm mờ đoạn có họ trong bản lưu. Nếu họ là nhân vật bị quay cận, bị bình phẩm thì bạn nên gỡ đoạn đó hoặc gỡ cả bản lưu để tránh tranh chấp.
Quay người lạ để làm nền cho buổi live bán hàng có được không?
Cảnh đông người làm phông nền mờ thì ít vấn đề. Nhưng nếu một người lạ trở thành phần nổi bật, được nhắc tới để thu hút người xem mua hàng, đó là dùng hình ảnh vì mục đích thương mại và cần người đó đồng ý, thường kèm thù lao.
Có được livestream cảnh người khác đang cãi nhau, đánh nhau ngoài đường không?
Luật không cấm bạn nhìn thấy và ghi lại, nhưng phát trực tiếp cận mặt những người đang trong xung đột rất dễ xâm phạm danh dự và đời tư của họ, nhất là khi kèm lời bình. An toàn hơn là gọi người có trách nhiệm xử lý và chỉ cung cấp đoạn ghi khi được yêu cầu.
Người xem bình luận chê người trên sóng thì chủ kênh có liên quan không?
Lời bình luận là của người gõ ra. Tuy vậy chủ kênh nên ẩn hoặc xoá những bình luận xúc phạm, và không đọc to hay đáp lại theo hướng bêu riếu người trên sóng. Nếu bạn hùa theo, phần trách nhiệm của bạn bắt đầu xuất hiện.
Livestream đi dạo trong khu dân cư, ngõ nhỏ có khác ngoài phố lớn không?
Có khác. Ngõ nhỏ, khu dân cư gắn với nhà ở riêng, nên quay vào cửa nhà, sân trong, người đang sinh hoạt trong nhà dễ chạm tới đời sống riêng tư hơn quay phố lớn. Nên giữ máy hướng lên lối đi chung và tránh dừng lâu trước một căn nhà.