Xây bồn hoa, bồn cây cố định trên vỉa hè trước nhà gần như luôn bị coi là lấn chiếm. Đặt vài chậu cây nhỏ sát chân tường có thể được chấp nhận ở nơi quy định của tỉnh, thành cho phép, miễn chừa đủ lối đi bộ. Còn trồng cây xuống đất vỉa hè thì phải đúng danh mục cây được trồng trên đường phố và có sự đồng ý của chính quyền hoặc đơn vị quản lý cây xanh.
Nhiều chủ nhà làm những việc này với ý tốt: phố thêm xanh, mặt tiền thêm đẹp. Nhưng thiện chí không thay được quy định, và một bồn hoa đẹp chắn ngang lối đi vẫn đẩy người già, người đẩy xe nôi xuống lòng đường. Bài này giúp bạn biết làm đến đâu thì đúng, và làm thế nào để có cây xanh trước nhà mà không vướng.
Nguyên tắc nền: vỉa hè dành cho người đi bộ trước tiên
Mọi quy định về quản lý vỉa hè ở các đô thị Việt Nam đều xoay quanh một ý: vỉa hè là phần đường dành cho người đi bộ. Những thứ khác đặt trên vỉa hè, kể cả cây xanh, cột điện, tủ kỹ thuật, đều phải được bố trí sao cho phần còn lại vẫn đủ rộng để người đi bộ đi qua an toàn. Một số thành phố quy định bề rộng tối thiểu dành cho người đi bộ; con số cụ thể bạn đối chiếu quy định của tỉnh, thành nơi mình ở.
Người có nhà mặt tiền không có quyền sử dụng riêng phần vỉa hè trước nhà. Ở nhiều thành phố, việc sử dụng tạm thời một phần vỉa hè cho mục đích khác (để xe, bày hàng, đặt vật dụng) phải được cấp phép hoặc chỉ được làm trong phạm vi và thời gian quy định. Cây cảnh, chậu hoa cũng là vật dụng đặt trên vỉa hè, nên chịu cùng khung quy định.
Vì vậy, câu hỏi thực tế không phải "chậu cây có đẹp không" mà là: nó cố định hay di chuyển được, nó chiếm bao nhiêu bề rộng, và tỉnh, thành của bạn quy định thế nào về vật dụng trên vỉa hè.
Từng loại "cây xanh trước nhà" và cách nhìn
Bảng dưới phân biệt các việc mà chủ nhà mặt phố hay làm. Mỗi loại có mức độ rủi ro khác nhau.
| Việc định làm | Thường được không | Lý do |
|---|---|---|
| Treo giỏ hoa, đặt chậu trên ban công, bậu cửa sổ nhà mình | Được | Trong phạm vi nhà mình; chú ý chậu chắc chắn, không rơi, không nhỏ nước xuống người đi đường |
| Vài chậu nhỏ sát chân tường, chiếm rất ít bề rộng | Tuỳ quy định của tỉnh, thành | Di chuyển được, không cản lối đi; một số nơi vẫn cấm mọi vật dụng trên vỉa hè |
| Dãy chậu lớn, chậu nặng xếp ra giữa vỉa hè | Thường không | Chiếm lối đi bộ, khó di chuyển, dùng để "giữ chỗ" để xe |
| Xây bồn hoa bằng gạch, bê tông trên vỉa hè | Không | Công trình cố định trên đất công, coi như lấn chiếm |
| Trồng cây xuống đất vỉa hè | Chỉ khi đúng danh mục và được đồng ý | Cây xanh đô thị do nhà nước quản lý; có cây cấm trồng, hạn chế trồng |
| Xây bậc tam cấp, dốc dắt xe nhô ra vỉa hè | Không | Công trình trên đất công; nhiều đợt chỉnh trang đô thị buộc tháo dỡ |
Có một mẹo mà nhiều nhà vẫn dùng: đặt chậu cây to trước cửa để không ai đậu xe chắn. Đây chính là kiểu sử dụng mà quy định quản lý vỉa hè nhắm tới, vì chậu cây lúc này không còn là trang trí mà là vật chiếm chỗ.
Muốn trồng cây xuống vỉa hè: những điều cần biết
Có danh mục cây được trồng, hạn chế trồng và cấm trồng. Pháp luật về quản lý cây xanh đô thị giao địa phương ban hành danh mục. Cây cấm trồng thường là cây có độc, có gai, có mùi khó chịu, hoặc dễ gãy đổ; cây hạn chế trồng là cây có quả thu hút trẻ trèo hái, rễ ăn nổi phá nền, hoặc tán quá rộng so với lòng đường.
Cây vỉa hè thuộc quản lý của nhà nước. Dù chủ nhà bỏ tiền mua cây và trồng, cây trên đất vỉa hè vẫn là cây xanh đô thị. Từ đó, việc cắt tỉa, chặt hạ về sau thuộc thẩm quyền của đơn vị quản lý cây xanh, không phải của người trồng.
Vị trí trồng phải tính tới hạ tầng ngầm và trên cao. Dưới vỉa hè có cáp điện, cáp viễn thông, ống nước, cống thoát; phía trên có đường dây. Trồng sai chỗ làm rễ phá ống, tán vướng dây. Đây là lý do việc trồng cây vỉa hè cần sự hướng dẫn của đơn vị quản lý.
Hỏi trước, trồng sau. Gửi đề nghị tới UBND phường, xã hoặc đơn vị quản lý cây xanh của thành phố: muốn trồng loài gì, ở vị trí nào. Nhiều nơi có chương trình xã hội hoá trồng cây đường phố, người dân góp cây, đơn vị chuyên môn trồng và chăm.
Có cây xanh trước nhà mà vẫn đúng: cách làm gợi ý
Nếu bạn muốn mặt tiền xanh hơn, các cách dưới đây thường an toàn hơn so với đặt chậu hay xây bồn ra vỉa hè.
- Tận dụng phần đất trong ranh giới nhà mình: khoảng lùi trước cửa, nếu có, là chỗ đặt chậu, làm bồn hoa hoàn toàn hợp pháp.
- Làm vườn đứng: giàn treo chậu trên tường mặt tiền, ban công, lô gia. Cách này không chiếm một tấc vỉa hè nào.
- Nếu muốn đặt vài chậu sát tường, hỏi phường, xã về quy định hiện hành của thành phố, chọn chậu nhỏ, đặt sát chân tường, không xếp ra ngoài.
- Muốn có cây bóng mát trên vỉa hè, gửi đề nghị cho đơn vị quản lý cây xanh, chọn loài trong danh mục được trồng.
- Cùng các nhà trong dãy phố đề nghị phường, xã chỉnh trang vỉa hè đồng bộ, có bồn cây chung đúng thiết kế. Một dãy phố làm cùng nhau dễ được chấp thuận hơn từng nhà làm riêng.
Ba lý lẽ quen thuộc và chỗ hở của chúng
Khi bị nhắc dọn chậu, phá bồn, chủ nhà thường đưa ra một trong ba lý lẽ dưới đây. Hiểu chỗ hở của từng câu giúp bạn quyết định nhanh hơn và tránh tranh cãi không cần thiết.
- "Cây xanh là việc tốt, nhà nước khuyến khích." Đúng là các đô thị khuyến khích phủ xanh, nhưng theo quy hoạch và danh mục cây, do đơn vị chuyên môn bố trí. Khuyến khích trồng cây không có nghĩa là cho phép mỗi nhà tự xây bồn trên đất công.
- "Nhà mình chăm, nhà mình tưới, nên chỗ đó coi như của nhà mình." Công chăm sóc không sinh ra quyền sử dụng đất. Bạn có thể đề nghị được tham gia chăm sóc cây vỉa hè theo chương trình của phường, xã, nhưng phần đất vẫn là đất công.
- "Chậu cây đặt đó để ngăn người lạ đậu xe chắn cửa." Việc người khác đậu xe chắn lối vào nhà bạn là vấn đề có thật, nhưng cách xử lý là phản ánh với lực lượng quản lý trật tự đô thị, không phải tự chiếm vỉa hè trước để giữ chỗ.
Không lý lẽ nào ở trên làm bồn hoa trở nên hợp pháp. Nhưng cả ba đều chỉ ra một nhu cầu chính đáng: muốn có cây xanh, muốn được góp công, muốn lối vào nhà không bị chắn. Những nhu cầu đó có đường đi đúng, đã nêu ở phần trên.
Bị yêu cầu dọn chậu, phá bồn hoa: hiểu cho đúng
Trong các đợt lập lại trật tự vỉa hè, lực lượng chức năng thường yêu cầu dọn mọi vật dụng không được phép, kể cả chậu cây. Bồn hoa xây cố định thường bị buộc tháo dỡ, chi phí do chủ nhà chịu. Việc này có thể đi kèm xử phạt hành chính về sử dụng trái phép vỉa hè; mức phạt bạn đối chiếu văn bản xử phạt đang có hiệu lực.
Nhiều người thấy bất công: chậu cây làm đẹp phố lại bị dọn, trong khi xe đậu kín vỉa hè chỗ khác không ai nói. Cảm giác đó dễ hiểu, nhưng nó không thay đổi tính chất của việc đặt vật dụng trên đất công. Nếu bạn cho rằng việc xử lý là không đúng, ví dụ chậu nằm hoàn toàn trong ranh đất nhà mình, bạn có quyền trình bày, ghi ý kiến vào biên bản và khiếu nại theo trình tự hành chính, kèm giấy tờ chứng minh ranh đất.
Với cây đã trồng xuống vỉa hè từ lâu, việc dọn bỏ thường không xảy ra tuỳ tiện, vì đó đã là cây xanh đô thị. Nếu cây thuộc danh mục cấm trồng, đơn vị quản lý có thể thay bằng cây khác.
Chậu cây trên ban công, mái hiên: đẹp nhưng phải chắc
Không ít nhà chuyển chậu cây từ vỉa hè lên ban công, lan can, bậu cửa sổ để vừa xanh vừa đúng quy định. Đó là hướng đúng, nhưng kèm một trách nhiệm khác: vật treo, đặt trên cao nhìn ra đường không được rơi xuống. Chậu cây rơi từ tầng hai, tầng ba có thể gây thương tích nặng cho người đi đường bên dưới.
Theo nguyên tắc của Bộ luật Dân sự, chủ sở hữu, người quản lý nhà cửa và vật gắn với nhà phải bồi thường thiệt hại khi vật đó rơi, đổ gây hại cho người khác, trừ một số trường hợp luật loại trừ. Chậu cây đặt lỏng trên lan can, giỏ hoa treo bằng móc sắt đã gỉ, giàn cây leo nặng nước sau mưa là những nguồn rủi ro cụ thể.
Cách giảm rủi ro rất đơn giản: đặt chậu vào phía trong lan can thay vì trên mặt lan can; dùng giá đỡ có gờ chắn, bắt vít vào tường; kiểm tra móc treo trước mùa mưa bão; chọn chậu nhẹ, có khay hứng nước để nước tưới không nhỏ xuống người đi đường. Trước khi có bão, chuyển chậu treo vào trong nhà.
Nước tưới nhỏ xuống vỉa hè, đất cát từ chậu rơi xuống hàng hoá của cửa hàng tầng dưới cũng là chuyện hay gây xích mích giữa các nhà trong cùng một dãy. Một khay hứng nước nhỏ dưới mỗi chậu giải quyết gần hết.
Nhìn từ phía người đi bộ
Một vỉa hè đầy chậu cây, bồn hoa, bậc tam cấp mỗi nhà một kiểu là một vỉa hè không đi được. Người khiếm thị mất đường dẫn hướng, người ngồi xe lăn không qua được, phụ huynh đẩy xe nôi phải xuống lòng đường nơi xe máy đi sát. Chỉ cần mỗi nhà lấn ra một chút, cả dãy phố mất lối đi.
Pháp luật đặt ưu tiên cho người đi bộ không phải vì xem nhẹ cây xanh, mà vì vỉa hè là nơi duy nhất trong thành phố người đi bộ được an toàn. Cây xanh và lối đi bộ không mâu thuẫn nếu được bố trí theo thiết kế: hàng cây sát mép đường, lối đi liền mạch phía trong.
Khi bạn đặt câu hỏi "có được không" trước khi bày chậu, bạn đã làm đúng việc mà ít người làm. Câu trả lời ngắn gọn để nhớ: xanh trong nhà mình thoải mái; xanh trên vỉa hè thì hỏi phường, xã trước.
Câu hỏi thường gặp
Đặt vài chậu cây nhỏ sát tường trước cửa nhà có bị phạt không?
Tuỳ quy định quản lý vỉa hè của tỉnh, thành. Có nơi chấp nhận vật dụng nhỏ sát tường nếu lối đi bộ còn đủ rộng, có nơi cấm mọi vật dụng trên vỉa hè. Hỏi UBND phường, xã là cách chắc chắn nhất trước khi đặt.
Tự bỏ tiền mua cây trồng trước cửa nhà thì cây là của ai?
Khi đã trồng xuống đất vỉa hè, cây trở thành cây xanh đô thị do nhà nước quản lý. Việc cắt tỉa, chặt hạ về sau thuộc thẩm quyền của đơn vị quản lý cây xanh, kể cả khi bạn là người đã mua và trồng cây.
Những loại cây nào thường bị cấm trồng trên vỉa hè?
Danh mục do từng địa phương ban hành. Thông thường cây có độc, có gai, có mùi khó chịu, dễ gãy đổ hoặc rễ phá nền bị cấm hoặc hạn chế trồng trên đường phố. Bạn hỏi đơn vị quản lý cây xanh của thành phố để biết danh mục đang áp dụng.
Xây bồn hoa sát nhà nhưng vẫn chừa lối đi thì có sao không?
Bồn hoa xây cố định trên vỉa hè là công trình trên đất công, nên thường bị coi là lấn chiếm dù vẫn còn lối đi. Nếu khoảng đó thuộc ranh giới đất nhà bạn theo giấy chứng nhận, thì là chuyện khác; hãy kiểm tra ranh đất trước.
Bậc tam cấp nhà mình nhô ra vỉa hè từ trước khi mua nhà thì sao?
Bậc tam cấp xây trên vỉa hè không trở thành hợp pháp vì đã tồn tại lâu hay vì chủ cũ làm. Khi có đợt chỉnh trang, chủ nhà hiện tại có thể bị yêu cầu tháo dỡ. Khi mua nhà, nên kiểm tra phần nào nằm ngoài ranh đất.
Muốn trồng hàng cây cho cả dãy phố thì đề nghị ở đâu?
Gửi đề nghị tới UBND phường, xã hoặc đơn vị quản lý cây xanh của thành phố, nêu loài cây và vị trí mong muốn. Nhiều nơi có chương trình xã hội hoá, người dân góp cây và đơn vị chuyên môn chịu trách nhiệm trồng, chăm sóc.