Với cây do gia đình bạn trồng trên đất của mình, việc chặt đi không cần xin phép ai trong phần lớn trường hợp: cây là tài sản của chủ đất, chủ sở hữu có quyền định đoạt. Mít, xoài, bàng, phượng trong sân nhà, hàng cau, bụi tre ở vườn đều thuộc dạng này.
Tuy vậy có năm trường hợp cần dừng lại: cây không thực sự nằm trên đất của bạn (cây trên vỉa hè, cây ở ranh giới chung), cây thuộc loài được bảo vệ, cây trên đất rừng, cây gần đường dây điện, và khi bạn chặt xong muốn bán gỗ. Bài này đi qua từng trường hợp, kèm cách chặt an toàn để không gây thiệt hại cho nhà bên.
Cây trên đất mình là tài sản của mình
Bộ luật Dân sự 2015 coi cây cối gắn liền với đất là một phần của bất động sản. Người có quyền sử dụng đất hợp pháp đồng thời có quyền sở hữu cây trồng trên đó, trừ khi có thoả thuận khác, ví dụ đất đang cho người khác thuê để trồng cây. Chủ sở hữu có ba quyền cơ bản đối với tài sản: chiếm hữu, sử dụng và định đoạt. Chặt cây là một cách định đoạt.
Vì thế không có quy định chung bắt hộ gia đình phải xin giấy phép để chặt cây ăn quả, cây bóng mát trong sân vườn nhà mình. Bạn không cần đơn, không cần chữ ký tổ trưởng, không cần nộp lệ phí. Điều này đúng ở cả thành thị lẫn nông thôn.
Điều kiện duy nhất là "của mình" phải thật sự là của mình. Nếu đất còn đang tranh chấp, đang thế chấp ngân hàng, đang là di sản chưa chia, hoặc cây thuộc quyền của người khác theo thoả thuận, việc tự ý chặt có thể xâm phạm quyền của người đó. Với đất thế chấp, cây lâu năm có giá trị thường được tính vào tài sản bảo đảm; chặt bỏ một hàng cây lớn có thể làm giảm giá trị tài sản đã cam kết với ngân hàng.
Năm trường hợp không được tự do chặt
Bảng dưới gom các ngoại lệ hay gặp. Mỗi dòng là một lý do khác nhau, nên cách xử lý cũng khác nhau.
| Trường hợp | Vì sao không tự ý được | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Cây trên vỉa hè, dải phân cách trước nhà | Đó là cây xanh đô thị trên đất công, thuộc quản lý của chính quyền và đơn vị quản lý cây xanh | Đề nghị UBND phường, xã hoặc đơn vị quản lý cây xanh xử lý; không tự cưa, tỉa |
| Cây mọc ở ranh giới hai nhà | Có thể là tài sản chung của hai bên | Thoả thuận với nhà bên trước khi chặt, tốt nhất bằng văn bản ngắn |
| Cây thuộc loài thực vật nguy cấp, quý, hiếm | Việc khai thác, vận chuyển, mua bán chịu quy định riêng về loài được bảo vệ | Hỏi cơ quan kiểm lâm nơi gần nhất trước khi chặt |
| Cây trên đất rừng, đất trồng rừng | Khai thác rừng, kể cả rừng trồng, theo quy định của pháp luật lâm nghiệp | Làm thủ tục khai thác theo hướng dẫn của kiểm lâm, UBND xã |
| Cây sát đường dây điện | Chặt sai cách có thể làm đứt dây, gây điện giật, mất điện cả khu | Báo đơn vị điện lực để phối hợp cắt điện, hỗ trợ |
Cây cổ thụ lâu năm trong khuôn viên nhà riêng không mặc nhiên bị cấm chặt. Nhưng nếu cây đã được địa phương đưa vào danh mục cây cần bảo tồn, hoặc nằm trong khu di tích, khu vực có quy chế bảo vệ cảnh quan, bạn cần hỏi trước. Cây được một tổ chức xã hội công nhận là "cây di sản" là danh hiệu tôn vinh; nó không tự tạo ra lệnh cấm, nhưng việc chặt thường gây phản ứng mạnh trong cộng đồng.
Cây trước cửa nhà trên vỉa hè: không phải cây của bạn
Đây là ngoại lệ gây hiểu lầm nhiều nhất ở thành phố. Cây sấu, cây bàng, cây dầu trước cửa nhà nhiều người nghĩ là "cây nhà mình" vì nó nằm trước mặt tiền, vì ông bà đã trồng từ mấy chục năm trước, hoặc vì gia đình vẫn quét lá mỗi ngày. Nhưng vỉa hè là đất công, cây trên vỉa hè là cây xanh đô thị do nhà nước quản lý, dù ai là người trồng.
Pháp luật về quản lý cây xanh đô thị đặt việc chặt hạ, dịch chuyển cây xanh công cộng dưới sự cho phép của cơ quan có thẩm quyền, và giao việc cắt tỉa, chặt hạ cho đơn vị quản lý cây xanh. Người dân tự cưa cây vỉa hè, kể cả để mở lối vào gara, để biển hiệu cửa hàng dễ nhìn, có thể bị xử phạt hành chính và buộc trồng lại; mức xử phạt bạn đối chiếu văn bản đang có hiệu lực.
Nếu cây trước nhà gây nguy hiểm thật, như nghiêng về phía nhà, rễ phá nền, cành mục sắp gãy, cách đúng là gửi đề nghị tới UBND phường, xã hoặc đơn vị quản lý cây xanh của thành phố, kèm ảnh chụp. Mùa mưa bão, các đơn vị này thường có đợt kiểm tra, cắt tỉa phòng gãy đổ; đề nghị sớm giúp cây của bạn được đưa vào danh sách.
Ngược lại, nếu bạn muốn trồng thêm cây trên vỉa hè trước nhà, việc đó cũng không hoàn toàn tự do: nhiều thành phố có danh mục cây được trồng, cây hạn chế trồng và cây cấm trồng trên đường phố. Trước khi đào hố trồng, hỏi phường, xã hoặc đơn vị quản lý cây xanh loài cây mình định trồng có trong danh mục được phép không.
Chặt xong muốn bán gỗ: phần hay bị quên
Gỗ cây vườn vẫn cần chứng minh nguồn gốc khi đưa đi bán. Khi vận chuyển, mua bán gỗ, cơ quan chức năng kiểm tra nguồn gốc lâm sản để chống buôn gỗ khai thác trái phép từ rừng. Gỗ từ cây vườn nhà hợp pháp, nhưng người mua và người chở cần giấy tờ thể hiện điều đó, thường là bảng kê lâm sản theo mẫu.
Ai lập giấy tờ. Với gỗ từ vườn hộ gia đình, quy định hiện hành về truy xuất nguồn gốc lâm sản cho phép chủ cây tự lập bảng kê trong nhiều trường hợp, có trường hợp cần xác nhận của cơ quan kiểm lâm hoặc UBND xã. Hỏi kiểm lâm địa bàn trước khi chặt để biết cần chuẩn bị gì.
Gỗ loài quý. Nếu cây thuộc nhóm gỗ quý, loài được bảo vệ, việc mua bán chịu kiểm soát chặt hơn hẳn. Người mua gỗ đến tận nhà trả giá cao nhưng bảo "không cần giấy tờ" là dấu hiệu bạn nên dừng lại hỏi kỹ.
Củi, gỗ dùng trong nhà. Nếu bạn chỉ dùng gỗ làm củi, đóng đồ trong nhà mình, không vận chuyển đi bán, thì không phát sinh thủ tục nguồn gốc lâm sản.
Chặt cây lớn cho an toàn: thứ tự nên làm
Phần lớn rắc rối khi chặt cây trong vườn không đến từ giấy phép mà từ tai nạn: cây đổ sập mái nhà bên, cành rơi trúng người qua đường, thợ ngã. Người thuê thợ vẫn có thể phải chịu trách nhiệm khi để xảy ra thiệt hại cho người khác.
- Xác định cây nằm trọn trong đất nhà mình bằng giấy chứng nhận và mốc ranh. Nếu thân cây nằm ở ranh, nói chuyện với nhà bên trước.
- Nhìn hướng đổ: cây nghiêng về đâu, xung quanh có mái nhà, dây điện, đường đi không. Cây lớn trong không gian hẹp nên hạ từng đoạn từ trên xuống, không cưa gốc một lần.
- Nếu có đường dây điện, cáp viễn thông đi gần, báo đơn vị điện lực, nhà mạng để họ hỗ trợ hoặc cắt điện tạm thời.
- Thuê thợ có kinh nghiệm, có dây an toàn, cưa máy đúng loại. Thoả thuận rõ ai chịu trách nhiệm khi cây đổ gây hư hại nhà bên.
- Báo hàng xóm thời gian chặt, nhờ họ dời xe, không cho trẻ chơi gần. Nếu cây đổ ra đường, cần người cảnh giới, có khi cần báo phường, xã để hướng dẫn phân luồng.
- Dọn sạch cành lá, gốc rễ; không đốt đống cành lá lớn giữa khu dân cư.
Nhà thuê, đất chung, đất chưa chia: ai được quyết định chặt
Người thuê nhà. Cây trong sân nhà thuê là tài sản của chủ nhà. Người thuê chỉ được dùng, không được chặt bỏ nếu không có sự đồng ý của chủ. Cắt tỉa thông thường để giữ vệ sinh thì nên ghi vào hợp đồng thuê là được làm tới mức nào.
Đất đồng sở hữu của vợ chồng, anh chị em. Khi đất và cây là tài sản chung, việc định đoạt tài sản có giá trị phải có sự thống nhất của các đồng chủ sở hữu. Chặt một cây ăn quả nhỏ thì hiếm ai bận tâm, nhưng chặt cả vườn sầu riêng, vườn bưởi đang cho thu hoạch mà không hỏi người kia là nguồn tranh chấp rất thật.
Đất là di sản chưa chia. Cha mẹ mất, đất chưa làm thủ tục thừa kế, một người con tự ý chặt hàng cây lâu năm để bán gỗ có thể bị các đồng thừa kế khác yêu cầu hoàn trả phần giá trị. Trước khi chặt, nên có sự đồng ý của những người cùng hưởng di sản.
Đất đang tranh chấp. Khi đất đang được hoà giải hoặc toà án đang giải quyết, chặt cây trên phần đang tranh chấp có thể bị coi là làm thay đổi hiện trạng tài sản. Trường hợp này nên hỏi luật sư trước, vì hậu quả có thể ảnh hưởng tới chính vụ việc của bạn.
Khi cây nhà mình là mối lo của nhà bên
Có lúc câu hỏi không phải "mình có được chặt không" mà "mình có phải chặt không". Khi cây trong vườn nhà bạn có nguy cơ đổ sang nhà bên, cành vươn sang mái, rễ làm nứt tường, pháp luật dân sự cho phép người bị đe doạ yêu cầu chủ cây có biện pháp khắc phục như chặt tỉa, gia cố. Nếu cây đổ gây thiệt hại, chủ cây có thể phải bồi thường.
Vì vậy, với cây to, già, mục gốc, việc chủ động tỉa hoặc chặt trước mùa bão không chỉ là chuyện an toàn của nhà mình. Hai bên hàng xóm nên nói chuyện và thống nhất: cắt cành nào, ai chịu chi phí, làm lúc nào. Những trường hợp cây nhà bên lấn sang đất nhà mình, hay hai bên tranh cãi cây thuộc về ai, là câu chuyện về bất động sản liền kề và tranh chấp, nằm ngoài phạm vi bài này.
Một điểm nhỏ nhưng hay gây xích mích: cây của bạn, quả rụng sang vườn bên hay cành vươn qua tường. Hãy coi việc tỉa cành sát ranh định kỳ là một phần chăm cây, thay vì đợi nhà bên phải lên tiếng.
Câu hỏi thường gặp
Cây do ông bà trồng trước cửa nhà trên vỉa hè có được tự chặt không?
Không. Vỉa hè là đất công nên cây trên đó là cây xanh đô thị, dù ai trồng. Muốn chặt, tỉa hoặc dịch chuyển, bạn gửi đề nghị tới UBND phường, xã hoặc đơn vị quản lý cây xanh để họ xem xét và thực hiện.
Chặt cây mít, cây xoài trong vườn để làm nhà có cần báo xã không?
Không cần xin phép để chặt cây ăn quả trên đất của mình. Việc bạn cần quan tâm là xây nhà có thuộc diện phải xin giấy phép xây dựng không, và khi chặt cây lớn thì đảm bảo an toàn cho nhà bên và người qua đường.
Muốn bán thân cây gỗ trong vườn cho thương lái thì cần giấy gì?
Thường cần bảng kê lâm sản thể hiện nguồn gốc gỗ từ vườn nhà để người mua vận chuyển hợp pháp; có trường hợp cần xác nhận của kiểm lâm hoặc UBND xã. Bạn nên hỏi kiểm lâm địa bàn trước khi chặt để chuẩn bị đúng mẫu.
Cây cổ thụ trong vườn nhà có bị cấm chặt không?
Tuổi cây không tự tạo ra lệnh cấm. Nhưng nếu cây thuộc loài được bảo vệ, nằm trong khu di tích, hoặc đã được địa phương đưa vào danh mục bảo tồn, việc chặt chịu quy định riêng. Hỏi xã, kiểm lâm trước là cách an toàn.
Thuê thợ chặt cây làm đổ mái tôn nhà bên thì ai đền?
Người gây thiệt hại phải bồi thường; giữa chủ nhà và thợ, ai chịu phần nào tuỳ thoả thuận và lỗi của mỗi bên. Vì thế nên thoả thuận trước bằng văn bản về trách nhiệm và chọn thợ có kinh nghiệm hạ cây trong không gian hẹp.
Đất đang thế chấp ngân hàng có được chặt cây trên đó không?
Cây hằng năm, cây nhỏ thì thường không ảnh hưởng. Với hàng cây lâu năm có giá trị lớn, nếu đã được tính vào tài sản bảo đảm, bạn nên đọc hợp đồng thế chấp và hỏi ngân hàng trước, vì chặt bỏ có thể bị coi là làm giảm giá trị tài sản.