Không được. Theo Bộ luật Lao động 2019, làm thêm giờ phải có sự đồng ý của người lao động, không vượt giới hạn giờ, và phải được trả ít nhất 150% đơn giá tiền lương ngày thường, 200% vào ngày nghỉ hằng tuần, 300% vào ngày nghỉ lễ, tết, ngày nghỉ có hưởng lương. Bắt ở lại sau giờ “cho xong việc” mà không tính công, hay coi đó là “trách nhiệm”, là trái luật — trừ vài trường hợp khẩn cấp luật liệt kê.
Làm thêm không lương thường không đến dưới cái tên “làm thêm”. Nó đến dưới dạng họp giao ban lúc 17 giờ 30, kiểm kho sau khi đóng cửa, “trực tin nhắn” buổi tối, đến sớm 30 phút để chuẩn bị ca, hay một khoản lương “đã bao gồm làm thêm”. Bài này giúp bạn nhận diện khi nào thời gian đó là giờ làm việc phải trả công, giới hạn luật đặt ra, quyền từ chối, và cách chủ doanh nghiệp tổ chức làm thêm cho đúng.
Thế nào là làm thêm giờ
Làm thêm giờ là khoảng thời gian làm việc ngoài thời giờ làm việc bình thường theo luật, theo thỏa ước lao động tập thể hoặc nội quy. Thời giờ làm việc bình thường theo Bộ luật Lao động 2019 không quá 8 giờ một ngày và 48 giờ một tuần; nếu làm theo tuần thì không quá 10 giờ một ngày. Vượt khỏi thời giờ đã thỏa thuận là làm thêm.
Điều quan trọng: thời gian được tính là thời giờ làm việc không chỉ là lúc đứng máy hay ngồi bàn giấy. Thời gian họp theo yêu cầu, thời gian học tập, huấn luyện do công ty triệu tập, thời gian chuẩn bị, bàn giao ca theo quy trình bắt buộc đều là thời giờ làm việc. Nếu công ty yêu cầu bạn đến sớm 30 phút để thay đồng phục, kiểm hàng, nhận bàn giao, thì 30 phút đó thuộc giờ làm.
Còn những tin nhắn công việc buổi tối thì sao? Nếu bạn được yêu cầu trả lời, xử lý đơn hàng, làm báo cáo sau giờ, đó là làm việc ngoài giờ. Một câu hỏi vu vơ không đòi phản hồi thì khác. Ranh giới nằm ở chỗ công ty có đòi hỏi bạn phải làm hay không.
Tiền làm thêm giờ tối thiểu theo luật
Các tỷ lệ dưới đây là mức tối thiểu tính trên đơn giá tiền lương hoặc tiền lương thực trả theo công việc đang làm, theo Bộ luật Lao động 2019. Công ty có thể trả cao hơn, không được thấp hơn.
| Thời điểm làm thêm | Mức trả tối thiểu | Ghi chú |
|---|---|---|
| Ngày làm việc bình thường | Ít nhất 150% | Tính trên đơn giá giờ của ngày thường |
| Ngày nghỉ hằng tuần | Ít nhất 200% | Ví dụ: Chủ nhật nếu đó là ngày nghỉ hằng tuần của bạn |
| Ngày nghỉ lễ, tết, ngày nghỉ có hưởng lương | Ít nhất 300% | Chưa kể tiền lương ngày lễ, tết mà người lao động vẫn được hưởng |
| Làm việc vào ban đêm | Cộng thêm phần phụ cấp làm đêm | Làm thêm vào ban đêm còn được cộng thêm theo quy định riêng |
| Làm thêm “không lương”, “tự nguyện vì công việc” | Không có căn cứ | Thỏa thuận trả thấp hơn mức luật không có giá trị |
Ví dụ giả định: đơn giá giờ ngày thường của bạn là 30.000 đồng. Hai giờ làm thêm buổi tối ngày thường được trả tối thiểu 90.000 đồng; hai giờ vào ngày nghỉ hằng tuần ít nhất 120.000 đồng.
Giới hạn giờ làm thêm và quyền từ chối
Phải có sự đồng ý. Luật yêu cầu phải được người lao động đồng ý. Đồng ý có thể bằng văn bản, bằng đăng ký làm thêm, nhưng không thể là “ai về sớm là không có tinh thần”. Bạn có quyền từ chối làm thêm ngoài những trường hợp đặc biệt bên dưới.
Có trần theo ngày, tháng, năm. Số giờ làm thêm không quá 50% số giờ làm việc bình thường trong một ngày; nếu làm theo tuần thì tổng giờ làm bình thường và làm thêm không quá 12 giờ một ngày. Không quá 40 giờ một tháng. Không quá 200 giờ một năm, một số ngành nghề, công việc được làm đến 300 giờ một năm theo điều kiện riêng. Các mốc này có thể được điều chỉnh bằng văn bản mới — đối chiếu bản hiện hành.
Có trường hợp không được từ chối. Luật liệt kê một số trường hợp người sử dụng lao động có quyền yêu cầu làm thêm vào bất kỳ ngày nào và người lao động không được từ chối, như thực hiện lệnh động viên, huy động bảo đảm nhiệm vụ quốc phòng, an ninh; bảo vệ tính mạng con người, tài sản khi phòng ngừa, khắc phục hậu quả thiên tai, hỏa hoạn, dịch bệnh, thảm họa — trừ khi việc đó có nguy cơ ảnh hưởng tính mạng, sức khỏe của chính người lao động.
Có người được bảo vệ thêm. Lao động nữ mang thai từ tháng thứ 7 (hoặc từ tháng thứ 6 nếu làm việc ở vùng cao, vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo), lao động nữ nuôi con dưới 12 tháng tuổi không bị sử dụng làm thêm giờ, làm việc ban đêm, đi công tác xa, trừ khi chính người lao động đồng ý. Người chưa thành niên, người khuyết tật cũng có giới hạn riêng.
“Lương đã bao gồm làm thêm” và những cách gọi khác
Một số hợp đồng ghi lương trọn gói, “đã bao gồm làm thêm giờ”. Cách này không tự động trái luật, nhưng rủi ro cao cho công ty. Khi có tranh chấp, công ty phải chứng minh phần tiền trả cho giờ làm thêm thực tế không thấp hơn mức luật tính trên đơn giá giờ, và số giờ làm thêm không vượt trần. Nếu bạn làm thêm 40 giờ mỗi tháng mà lương trọn gói chỉ nhỉnh hơn lương cơ bản một chút, phép tính thường không khớp.
Những cách gọi khác cũng đáng xem kỹ: “phụ cấp trách nhiệm” thay cho tiền làm thêm của quản lý ca, “tiền cơm tối” thay cho tiền ở lại, “nghỉ bù” thay cho trả tiền. Với nghỉ bù, luật không cho công ty tự ý thay khoản tiền làm thêm bằng ngày nghỉ khi không có thỏa thuận và không theo hướng dẫn hiện hành; nếu hai bên muốn áp dụng, hãy ghi rõ và đối chiếu văn bản hướng dẫn đang có hiệu lực.
Người giữ chức danh quản lý không vì thế mà đương nhiên hết quyền nhận tiền làm thêm. Bản chất công việc, cách tính thời giờ làm việc và thỏa thuận trong hợp đồng sẽ quyết định. Đừng tự cho rằng “đã là quản lý thì phải ở lại không lương”.
Những khoảng làm thêm hay bị bỏ quên
Kiểm kho, dọn quán sau giờ đóng cửa. Ở cửa hàng, quán ăn, việc dọn dẹp, kiểm kê, chốt két sau giờ đóng cửa là một phần công việc. Nếu ca được tính đến giờ đóng cửa mà việc dọn kéo thêm 30–45 phút mỗi ngày, khoảng đó cộng dồn thành vài chục giờ mỗi tháng. Cách đúng là tính ca đến lúc dọn xong, hoặc trả làm thêm.
Đến sớm thay đồng phục, nhận bàn giao. Nếu quy trình bắt buộc mặc đồ bảo hộ, nhận bàn giao trước giờ vào ca, thời gian đó là thời giờ làm việc. Nhiều nhà máy đã tính khoảng này vào ca; nơi chưa tính thì đây là khoản dễ bị khiếu nại nhất.
Đi công tác, di chuyển ngoài giờ. Thời gian đi lại trong chuyến công tác được xem xét theo thỏa thuận và quy chế công tác. Đây là vùng nên ghi rõ trong quy chế để tránh tranh cãi về sau.
Làm việc tại nhà buổi tối. Người làm văn phòng mang việc về nhà theo yêu cầu, hay nhận cuộc gọi xử lý sự cố đêm khuya, cũng đang làm thêm. Nếu công ty có chế độ trực, nên quy định phụ cấp trực và cách tính khi có việc phát sinh.
Người lao động: đòi tiền làm thêm từng bước
Đòi tiền làm thêm thường thất bại vì thiếu bằng chứng giờ làm, không phải vì thiếu căn cứ pháp lý. Bắt đầu từ chứng cứ:
- Ghi lại giờ vào, giờ ra mỗi ngày: ảnh chấm công, nhật ký tự ghi, lịch sử đăng nhập hệ thống, tin nhắn giao việc sau giờ, email gửi đi lúc tối.
- Lưu bằng chứng về yêu cầu làm thêm: tin nhắn nhóm “mọi người ở lại”, lịch họp, thông báo ca.
- Đối chiếu với phiếu lương: số giờ làm thêm được tính, đơn giá, tỷ lệ. Tính lại theo mức tối thiểu của luật.
- Gửi đề nghị bằng văn bản cho bộ phận nhân sự, nêu số giờ, khoảng thời gian, số tiền tính theo luật, đề nghị thanh toán.
- Nếu nhiều người cùng bị, đề nghị chung hoặc qua công đoàn cơ sở; đưa vào đối thoại tại nơi làm việc.
- Chưa được giải quyết: phản ánh tới cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh, thanh tra lao động; hoặc yêu cầu hòa giải viên lao động, khởi kiện tại tòa án nhân dân khu vực. Tranh chấp tiền lương có thời hiệu — đừng để quá lâu.
Nếu bạn vẫn đang làm việc và lo bị trù dập, có thể bắt đầu bằng việc từ chối làm thêm không lương từ hôm nay, đồng thời gom chứng cứ cho phần đã qua.
Chủ doanh nghiệp: tổ chức làm thêm cho đúng ngay từ đầu
Nếu mùa cao điểm buộc phải làm thêm, hãy làm thành một quy trình: thông báo kế hoạch làm thêm, lấy sự đồng ý của người lao động (phiếu đăng ký hoặc danh sách ký), chấm công riêng phần làm thêm, trả theo đúng tỷ lệ, theo dõi trần giờ của từng người. Với số giờ làm thêm lớn trong năm, kiểm tra ngành nghề của mình có thuộc diện được làm đến 300 giờ không và các thủ tục thông báo đi kèm.
Những thói quen dễ vướng nhất cần bỏ: họp giao ban sau giờ không tính công, bắt đến sớm thay đồ không tính công, giao việc qua nhóm chat buổi tối rồi coi như chuyện bình thường. Nếu thật sự cần, dời họp vào trong giờ, tính thời gian thay đồ vào ca, và quy định khung giờ liên lạc ngoài giờ.
Thanh tra lao động thường xem bảng chấm công, phiếu lương và lịch sử làm thêm. Một hệ thống chấm công rõ ràng bảo vệ công ty khi có khiếu nại, đồng thời giúp chủ doanh nghiệp thấy chi phí thật của việc kéo dài ca — đôi khi tuyển thêm một người lại rẻ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Công ty bắt ở lại họp sau giờ có phải trả tiền không?
Có, nếu cuộc họp do công ty yêu cầu tham dự và diễn ra ngoài thời giờ làm việc bình thường. Thời gian họp theo yêu cầu là thời giờ làm việc; vượt giờ thì là làm thêm và phải trả theo tỷ lệ luật định.
Mình có quyền từ chối làm thêm giờ không?
Có. Làm thêm giờ cần sự đồng ý của người lao động. Chỉ trong một số trường hợp luật liệt kê như thiên tai, hỏa hoạn, bảo vệ tính mạng con người, nhiệm vụ quốc phòng an ninh thì người lao động không được từ chối, trừ khi việc đó đe dọa an toàn của chính mình.
Trả lời tin nhắn công việc buổi tối có tính làm thêm không?
Nếu công ty yêu cầu bạn xử lý việc, trả lời khách, làm báo cáo ngoài giờ thì đó là làm việc ngoài giờ. Câu hỏi vu vơ không đòi phản hồi thì không. Hãy lưu lại tin nhắn giao việc và thời gian bạn xử lý.
Một tháng được làm thêm tối đa bao nhiêu giờ?
Theo Bộ luật Lao động 2019, không quá 40 giờ một tháng và không quá 200 giờ một năm, một số ngành nghề được đến 300 giờ một năm. Trong ngày, giờ làm thêm không quá 50% giờ làm bình thường. Đối chiếu văn bản hiện hành nếu có điều chỉnh.
Lương ghi đã bao gồm làm thêm thì có đòi được không?
Có thể, nếu phần tiền thực tế trả cho giờ làm thêm thấp hơn mức luật tính theo đơn giá giờ, hoặc số giờ vượt trần. Thỏa thuận trả thấp hơn mức tối thiểu của luật không có giá trị. Bạn cần bảng giờ làm thực tế để tính lại.
Đang mang thai có bị bắt làm thêm giờ không?
Lao động nữ mang thai từ tháng thứ 7 (hoặc từ tháng thứ 6 nếu làm việc ở vùng cao, vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo) và người nuôi con dưới 12 tháng tuổi không bị sử dụng làm thêm giờ, làm ban đêm, đi công tác xa, trừ khi chính người lao động đồng ý.