Công ty không có quyền khám người. Việc kiểm tra túi xách khi ra về chỉ đứng vững nếu đã nêu trong nội quy, người lao động biết từ trước, áp dụng đều cho mọi người, do chính người lao động tự mở túi, ở nơi kín đáo, không động chạm thân thể, không xúc phạm. Ép lục soát, khám người, giữ người lại để tra hỏi là vượt quá quyền quản lý của doanh nghiệp, có thể xâm phạm danh dự, nhân phẩm và quyền bất khả xâm phạm về thân thể.
Ở nhà máy may, xưởng linh kiện, siêu thị, kho hàng, cảnh bảo vệ đứng ở cổng soi túi người ra về khá quen. Phía chủ muốn chống thất thoát; phía người lao động thấy mình bị nghi ngờ mỗi ngày. Luật Việt Nam không có điều nào ghi thẳng “công ty được khám túi” hay “không được khám túi”, nên câu trả lời đến từ việc cân hai quyền: quyền bảo vệ tài sản của doanh nghiệp và quyền được tôn trọng danh dự, đời tư của con người.
Hai quyền va nhau: tài sản của công ty và danh dự của người lao động
Hiến pháp ghi nhận quyền bất khả xâm phạm về thân thể, quyền được pháp luật bảo hộ về danh dự, nhân phẩm và bí mật đời tư. Bộ luật Dân sự 2015 cụ thể hóa thành các quyền nhân thân: danh dự, nhân phẩm, uy tín được bảo vệ; đời sống riêng tư, bí mật cá nhân bất khả xâm phạm. Túi xách của một người chứa đồ dùng cá nhân, thuốc men, giấy tờ, những thứ họ không muốn người khác thấy.
Bên kia, doanh nghiệp có quyền sở hữu tài sản và quyền quản lý lao động: ban hành nội quy, quy định trật tự tại nơi làm việc, bảo vệ tài sản, bí mật kinh doanh. Bộ luật Lao động cho phép nội quy đề cập việc bảo vệ tài sản, bí mật kinh doanh và trật tự nơi làm việc.
Khám người, lục soát đồ vật theo nghĩa cưỡng chế là thẩm quyền của cơ quan nhà nước, làm theo thủ tục luật định — khám người theo thủ tục hành chính hoặc trong tố tụng. Nhân viên bảo vệ, quản lý xưởng, chủ cửa hàng không có thẩm quyền đó. Cái mà doanh nghiệp làm được là đề nghị người lao động tự trình đồ mang ra, dựa trên một quy định họ đã biết và chấp nhận từ khi vào làm.
Kiểm tra túi kiểu nào được, kiểu nào không
Những cách làm phổ biến ở các nhà máy, cửa hàng, xếp theo mức độ rủi ro pháp lý cho doanh nghiệp:
| Cách làm | Đánh giá | Lý do |
|---|---|---|
| Người lao động tự mở túi cho bảo vệ nhìn, theo quy định có trong nội quy | Chấp nhận được | Có căn cứ, có sự hợp tác, không động chạm |
| Yêu cầu dùng túi trong suốt hoặc để đồ cá nhân ở tủ khóa ngoài khu sản xuất | Chấp nhận được, ít xâm phạm nhất | Không cần mở túi ai |
| Bảo vệ tự lục túi, lấy đồ ra xem | Rủi ro cao | Động vào đồ cá nhân không có sự đồng ý |
| Khám người, sờ nắn quần áo, bắt cởi áo khoác | Không được | Xâm phạm thân thể, chỉ cơ quan có thẩm quyền mới khám người |
| Chỉ kiểm tra một vài người “đáng nghi” | Rủi ro cao | Dễ thành phân biệt đối xử, xúc phạm danh dự |
| Kiểm tra trước mặt đông người, quay video đăng nhóm | Không được | Xúc phạm danh dự, lộ thông tin cá nhân |
| Giữ người lại trong phòng để tra hỏi khi nghi lấy đồ | Không được | Hạn chế tự do thân thể trái pháp luật |
Đánh giá trong bảng là theo nguyên lý chung, không phải phán quyết cho một vụ cụ thể. Từng ngành có thể có quy định an ninh riêng.
Điều kiện để việc kiểm tra đồ mang ra không bị coi là xâm phạm
Có quy định trước. Việc kiểm tra đồ mang ra vào được ghi trong nội quy lao động (cơ sở từ 10 người trở lên phải có nội quy bằng văn bản đã đăng ký), được phổ biến cho người lao động khi vào làm. Quy định đặt ra sau sự việc để “bắt” một người cụ thể thì yếu.
Áp dụng đều, không chọn người. Kiểm tra theo ca, theo lượt ngẫu nhiên có quy tắc, áp cho cả quản lý. Chỉ kiểm tra người này mà bỏ qua người kia dễ bị coi là nghi ngờ có chủ đích và xúc phạm.
Người lao động tự mở. Bảo vệ đề nghị, người lao động tự mở túi, tự lấy đồ ra nếu cần. Bảo vệ không thò tay vào túi, không giữ đồ cá nhân.
Kín đáo, có người cùng giới. Nơi kiểm tra không phô ra trước đám đông; với nhân viên nữ nên có bảo vệ nữ. Không ghi hình cận cảnh đồ cá nhân, không bình luận về đồ trong túi.
Mục đích hẹp. Kiểm tra chỉ để nhận biết hàng hóa, nguyên liệu, công cụ của công ty. Không đọc giấy tờ riêng, không mở ví, không xem điện thoại của người lao động.
Nếu nghi một nhân viên lấy hàng thì làm gì cho đúng
Nghi ngờ không phải là chứng cứ. Khi thấy hàng hụt, việc đầu tiên là kiểm lại sổ sách, kiểm kê, xem lại hình ảnh camera ở khu vực kho, quầy. Nếu thấy dấu hiệu rõ ràng một người mang tài sản của công ty ra ngoài, chủ cơ sở báo cơ quan công an nơi xảy ra sự việc và để cơ quan có thẩm quyền xử lý.
Những việc doanh nghiệp không được làm, dù nghi ngờ đến đâu: giữ người lại trong phòng bảo vệ để tra hỏi, khám người, ép viết bản tự nhận, chụp ảnh đăng lên nhóm chat công ty hay mạng xã hội, giữ giấy tờ hay xe của người bị nghi. Những việc này có thể biến người bị hại thành người vi phạm, và tùy mức độ có thể dẫn tới trách nhiệm pháp lý nặng.
Về phía lao động, nếu có căn cứ một nhân viên lấy tài sản của công ty, việc xử lý kỷ luật thực hiện theo trình tự của luật lao động, song song hoặc sau khi cơ quan có thẩm quyền xác minh. Kết luận vội vàng rồi cho nghỉ ngay rất dễ trở thành tranh chấp kéo dài.
Ví dụ giả định: một cửa hàng mỹ phẩm ở Hải Phòng phát hiện hụt hàng sau kiểm kê. Quản lý xem lại hình ảnh camera ở quầy, thấy một khoảng trống không có ai trực và một ca bàn giao không ký sổ. Thay vì giữ cả ca lại lục túi, cửa hàng lập biên bản kiểm kê, siết lại quy trình bàn giao, và chỉ báo công an khi có hình ảnh cụ thể. Cách làm chậm hơn nhưng không làm ai mất danh dự oan, và nếu có người vi phạm thật thì chứng cứ cũng chắc hơn.
Những nơi có quy định an ninh riêng
Một số cơ sở có yêu cầu an ninh cao hơn mức thông thường: xưởng gia công vàng bạc, nhà máy linh kiện điện tử, kho dược phẩm, khu vực sản xuất thực phẩm cần giữ vệ sinh, nơi lưu giữ hàng hóa có giá trị lớn. Ở những nơi này, việc kiểm soát người và đồ ra vào chặt hơn là điều dễ hiểu, và người lao động thường được thông báo ngay từ buổi phỏng vấn.
Dù vậy, mức kiểm soát cao hơn vẫn đi theo cùng một nguyên tắc: quy định rõ trước, áp dụng đều, người lao động tự trình đồ, không khám người. Cách làm phổ biến ở những nơi này là thay đồ bảo hộ trước khi vào khu vực sản xuất, để toàn bộ đồ cá nhân ở tủ khóa bên ngoài, đi qua cổng kiểm soát kim loại theo quy trình chung. Khi thiết kế như vậy, việc lục túi từng người gần như không còn cần thiết.
Với khu vực có yêu cầu vệ sinh, an toàn cháy nổ, quy định không mang đồ cá nhân, điện thoại, bật lửa vào là quy định an toàn lao động, không phải nghi ngờ người lao động. Người lao động nên tuân thủ, đồng thời có quyền đề nghị công ty bố trí chỗ cất đồ an toàn và cách liên lạc khi có việc gấp từ gia đình.
Người lao động: khi được yêu cầu mở túi ở cổng
Phần lớn trường hợp chỉ là kiểm tra định kỳ. Giữ bình tĩnh và biết giới hạn của mình:
- Nếu nội quy có quy định kiểm tra đồ mang ra và đã phổ biến, hợp tác: tự mở túi để bảo vệ nhìn.
- Đề nghị kiểm tra ở chỗ kín đáo nếu trong túi có đồ riêng tư (thuốc, đồ vệ sinh cá nhân); với nhân viên nữ, đề nghị có người cùng giới.
- Từ chối lịch sự nếu bị yêu cầu khám người, cởi áo, giao điện thoại để kiểm tra nội dung — đó là ngoài phạm vi kiểm tra đồ mang ra.
- Nếu bị giữ lại, bị lục đồ thô bạo, ghi lại thời gian, địa điểm, người làm chứng; sau đó báo bằng văn bản cho quản lý và công đoàn cơ sở.
- Nếu bị xúc phạm danh dự (bêu tên, đăng ảnh), lưu bằng chứng và phản ánh tới cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh; trường hợp bị giữ người hoặc bị đe dọa, báo công an.
Hợp tác với quy trình hợp lý không có nghĩa là nhận mình có lỗi. Đó chỉ là thủ tục chung áp cho mọi người.
Chủ doanh nghiệp: chống thất thoát mà ít phải mở túi ai
Doanh nghiệp càng thiết kế quy trình tốt thì càng ít phải kiểm tra túi — vừa đỡ va chạm vừa đỡ rủi ro pháp lý:
- Tủ khóa đồ cá nhân bên ngoài khu sản xuất, khu kho; người lao động chỉ mang vào những thứ cần cho công việc.
- Túi trong suốt hoặc giỏ đồ do công ty cấp cho những khu vực có hàng giá trị cao (linh kiện, trang sức, mỹ phẩm).
- Kiểm kê định kỳ, đối chiếu xuất – nhập theo ca, phân quyền người ghi sổ khác người giữ kho.
- Camera ở khu vực kho, quầy, cổng — đặt công khai, có thông báo, không đặt ở khu vực thay đồ, nhà vệ sinh.
- Nội quy rõ ràng về việc kiểm tra đồ mang ra, phổ biến khi ký hợp đồng, có cách thức tôn trọng.
- Huấn luyện bảo vệ: biết rõ không được khám người, không được giữ người, phải báo cấp trên và cơ quan công an khi có nghi vấn.
Doanh nghiệp thuê công ty dịch vụ bảo vệ vẫn phải chịu trách nhiệm về cách quy trình được thực hiện trong cơ sở của mình.
Câu hỏi thường gặp
Bảo vệ công ty có quyền khám người nhân viên không?
Không. Khám người theo nghĩa cưỡng chế là thẩm quyền của cơ quan nhà nước theo thủ tục luật định. Bảo vệ chỉ có thể đề nghị người lao động tự trình đồ mang ra theo quy định trong nội quy, không được sờ nắn, không bắt cởi đồ.
Từ chối mở túi thì có bị kỷ luật không?
Nếu nội quy đã đăng ký có quy định kiểm tra đồ mang ra và cách làm tôn trọng, từ chối nhiều lần có thể bị xem là vi phạm nội quy. Nhưng từ chối khám người, giao điện thoại, cởi đồ là chính đáng vì đó vượt ngoài phạm vi kiểm tra hợp lý.
Công ty có được xem điện thoại của nhân viên khi ra về không?
Không nên và rất khó có căn cứ. Nội dung điện thoại là thông tin riêng tư, thư tín, tin nhắn được pháp luật bảo vệ. Nếu lo lộ bí mật, công ty nên quy định không mang điện thoại vào khu vực nhạy cảm thay vì kiểm tra nội dung.
Nhân viên nữ bị bảo vệ nam kiểm tra túi thì có được từ chối không?
Bạn có thể đề nghị có người cùng giới và nơi kín đáo, nhất là khi trong túi có đồ dùng cá nhân. Đây là đề nghị hợp lý mà doanh nghiệp nên đáp ứng. Nếu bị kiểm tra thô bạo, ghi lại sự việc và phản ánh.
Bị nghi lấy đồ và bị giữ lại trong phòng bảo vệ thì làm gì?
Bạn có quyền yêu cầu được rời đi hoặc yêu cầu công ty mời cơ quan công an đến xử lý nếu họ cho rằng bạn vi phạm. Giữ người để tra hỏi là việc doanh nghiệp không được làm. Ghi lại thời gian, người làm chứng và tìm trợ giúp pháp lý nếu bị ép viết bản tự nhận.
Hộ kinh doanh nhỏ có cần nội quy mới được kiểm tra túi không?
Cơ sở dưới 10 người không bắt buộc nội quy bằng văn bản, nhưng việc kiểm tra đồ mang ra vẫn cần thỏa thuận rõ ngay từ đầu, tốt nhất ghi trong hợp đồng lao động. Kiểm tra bất ngờ không báo trước dễ gây cảm giác bị xúc phạm.