Mua giúp người thân, bạn bè vài món khi đi du lịch, công tác là việc bình thường. Nhưng khi bạn nhận order đều đặn, có bảng giá, có phí dịch vụ, có nhóm khách, thì đó đã là hoạt động thương mại. Khi ấy hàng phải về Việt Nam theo đường nhập khẩu phù hợp, mặt hàng phải là loại được phép kinh doanh, và bạn chịu trách nhiệm với người mua như một người bán.
Chỗ người làm thêm hay vướng nhất là coi hàng mang về theo hành lý như hàng của mình để bán. Định mức hành lý miễn thuế dành cho đồ dùng cá nhân, quà biếu, không dành cho việc kinh doanh. Bài này tách ba mức: mua giúp không lấy công, nhận order lấy phí, và buôn đều đặn; kèm những nhóm hàng không nên nhận dù khách quen nhờ.
Ba mức của việc "mua giúp" và ranh giới giữa chúng
Mức thứ nhất là mua giúp không lấy công. Chị gái nhờ mua một hộp sữa cho con, đồng nghiệp nhờ mua một đôi giày, bạn mua và nhận đúng số tiền đã bỏ ra. Đây là quan hệ nhờ vả giữa người quen. Món hàng đi theo hành lý của bạn với tư cách đồ dùng, quà biếu, và bạn phải khai báo đúng nếu vượt định mức.
Mức thứ hai là nhận order lấy phí. Bạn đăng lên trang cá nhân "tuần sau đi Nhật, ai cần gì đặt trước", cộng thêm phí vào giá. Lúc này bạn đã cung cấp một dịch vụ có thu tiền, và hàng mang về không còn đơn thuần là đồ dùng cá nhân. Nếu làm một hai lần thì khó phân định, nhưng càng đều đặn thì càng rõ là kinh doanh.
Mức thứ ba là buôn đều đặn. Có nhóm khách, có bảng giá cập nhật, có người đi đi về về mang hàng hoặc gửi hàng về theo đợt. Đây là hoạt động thương mại thực thụ: cần đăng ký kinh doanh phù hợp, hàng cần nhập khẩu theo đúng thủ tục, có chứng từ, và phải tuân thủ quy định riêng của từng nhóm hàng.
Hành lý miễn thuế không phải để kinh doanh
Định mức hành lý có mục đích riêng. Pháp luật hải quan cho phép người xuất nhập cảnh mang theo hành lý trong một định mức được miễn thuế. Định mức này dành cho đồ dùng cá nhân, quà biếu có số lượng hợp lý. Hàng mang về để bán thì về nguyên tắc không thuộc nhóm hành lý cá nhân.
Chia nhỏ để lọt định mức không làm hàng hợp lệ hơn. Nhờ nhiều người mỗi người mang một ít, hay chia nhiều chuyến để mỗi lần dưới định mức, vẫn không đổi bản chất hàng hoá mang về để kinh doanh. Cách làm này dễ bị cơ quan hải quan xem xét và có thể bị xử lý.
Khai báo trung thực là nghĩa vụ. Mang hàng vượt định mức hoặc mang hàng không phải đồ dùng cá nhân thì phải khai báo và làm thủ tục theo quy định. Hàng không khai báo bị phát hiện có thể bị tạm giữ, xử phạt, tuỳ trường hợp.
Gửi hàng qua dịch vụ chuyển phát cũng có quy định riêng. Hàng gửi về qua chuyển phát nhanh, bưu chính phải khai hải quan và chịu thuế theo quy định hiện hành. Chính sách với hàng giá trị nhỏ đã được điều chỉnh trong những năm gần đây; bạn đối chiếu quy định mới nhất trước khi làm.
Những nhóm hàng không nên nhận dù khách quen nhờ
Có những mặt hàng mà ngay cả khi bạn đã đăng ký kinh doanh và nhập khẩu đúng thủ tục, việc bán vẫn phải đáp ứng điều kiện riêng. Với người nhận order nhỏ lẻ, đây là những thứ nên từ chối.
- Thuốc chữa bệnh, kể cả thuốc không kê đơn: kinh doanh thuốc là ngành có điều kiện, thuốc nhập khẩu phải được cấp phép lưu hành. Mang thuốc cho người nhà dùng với số lượng hợp lý khác hẳn nhận order bán thuốc.
- Thực phẩm chức năng, sữa cho trẻ nhỏ: là thực phẩm phải công bố hoặc đăng ký trước khi lưu thông, cần nhãn phụ tiếng Việt. Bán hàng không qua thủ tục này là bán hàng chưa đủ điều kiện lưu thông.
- Mỹ phẩm: mỹ phẩm bán ở Việt Nam phải được công bố sản phẩm; hàng xách tay chưa công bố bán ra là rủi ro cho cả người bán lẫn người dùng.
- Đồ điện, đồ chơi trẻ em, mũ bảo hiểm và các mặt hàng phải đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật, phải chứng nhận hợp quy.
- Hàng mang nhãn hiệu nổi tiếng không rõ nguồn: nếu không chắc là hàng thật, bạn có thể đang bán hàng giả mà không biết.
- Hàng cấm nhập khẩu như một số loại hàng tiêu dùng đã qua sử dụng, động thực vật hoang dã, sản phẩm từ chúng.
Với các nhóm trên, lời "khách tự chịu rủi ro" không miễn trách nhiệm cho người bán. Nếu sản phẩm gây hại cho người dùng, người bán vẫn có thể phải chịu trách nhiệm.
Trách nhiệm với người đặt hàng: bạn là người bán
Khi nhận order có thu phí, trong mắt người mua và trong mắt pháp luật bảo vệ người tiêu dùng, bạn là người cung cấp hàng hoá, dịch vụ. Điều đó kéo theo vài nghĩa vụ rất cụ thể: nói đúng nguồn gốc hàng, nói đúng tình trạng hàng, nói rõ thời gian chờ, nói rõ điều gì xảy ra nếu hàng hết, hàng hỏng khi vận chuyển, hàng bị giữ lại ở cửa khẩu.
Những câu như "hàng chuẩn chính hãng 100%", "bao check" chỉ nên nói khi bạn thật sự mua ở cửa hàng chính hãng và giữ được hoá đơn. Nói quá về hàng hoá để bán được hàng là cung cấp thông tin sai cho người tiêu dùng. Với hàng điện tử, đồ gia dụng, bạn cũng nên nói rõ chuyện bảo hành: nhiều sản phẩm mua ở nước ngoài không được bảo hành tại Việt Nam, hoặc chỉ bảo hành theo điều kiện riêng.
Tiền cọc là chỗ hay sinh tranh chấp nhất. Bạn nên thoả thuận rõ từ đầu: khách cọc bao nhiêu, nếu bạn không mua được hàng thì hoàn ngay, nếu khách đổi ý sau khi bạn đã mua thì xử lý ra sao. Viết ra trong tin nhắn là đủ, miễn rõ ràng.
Khi nào nên đi lên thành kinh doanh có đăng ký
Nếu việc nhận order đã thành nguồn thu đều, có khách cố định, có người chuyên đi lấy hàng, bạn nên cân nhắc chuyển sang mô hình kinh doanh có đăng ký: hộ kinh doanh hoặc doanh nghiệp, tuỳ quy mô. Khi đó, hàng có thể được nhập khẩu theo đúng thủ tục, qua doanh nghiệp làm dịch vụ nhập khẩu uỷ thác hoặc tự đứng tên nhập; có chứng từ để chứng minh nguồn gốc khi bị kiểm tra; có thể bán trên các sàn thương mại điện tử vốn đòi hỏi giấy tờ.
Chi phí tăng, giá bán có thể cao hơn so với hàng xách tay, nhưng đổi lại bạn không phải lo hàng bị giữ ở sân bay, không phải giải thích với cơ quan quản lý thị trường khi có người phản ánh, và có thể mở rộng mà không sợ. Phần thuế, thủ tục hải quan chi tiết, bạn tìm hiểu kỹ với cơ quan hải quan, cơ quan thuế hoặc người làm nghề.
Nếu bạn đã vướng một vụ việc, ví dụ hàng bị tạm giữ, khách đòi bồi thường số tiền lớn, hoặc bị kiểm tra nguồn gốc lô hàng, đó là lúc nên hỏi luật sư hoặc người làm nghề trước khi trả lời. Bạn cũng có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com) để biết mình đang ở tình huống nào và chuẩn bị giấy tờ gì.
Nếu bạn là người đặt hàng: hỏi gì trước khi chuyển tiền
Phía bên kia của câu chuyện là người đặt hàng, thường đặt vì tin người quen hoặc tin lời "hàng chuẩn xách tay". Bạn không cần nghi ngờ tất cả, nhưng có vài câu nên hỏi trước khi chuyển tiền, nhất là với món giá trị cao hoặc món dùng cho trẻ nhỏ, người bệnh.
- Hàng mua ở đâu, có hoá đơn mua hàng không, có thể gửi ảnh hoá đơn khi nhận hàng không.
- Thời gian chờ dự kiến là bao lâu, nếu trễ hoặc không mua được thì hoàn tiền thế nào và trong bao lâu.
- Hàng có bảo hành tại Việt Nam không; nếu không, khi hỏng thì xử lý ra sao.
- Với thực phẩm, sữa, mỹ phẩm: hạn dùng còn bao lâu, có nhãn phụ tiếng Việt không, có được công bố để bán tại Việt Nam không.
- Tiền cọc bao nhiêu, mất cọc trong trường hợp nào; tất cả nên ghi lại trong tin nhắn.
- Người nhận order có trang bán hàng ổn định, có người đã mua trước đó và phản hồi thật không, hay chỉ là một tài khoản mới lập.
Với thuốc và thực phẩm chức năng cho người bệnh, câu hỏi quan trọng nhất không nằm trong danh sách trên mà là hỏi bác sĩ có nên dùng không. Sản phẩm mua theo lời giới thiệu trên mạng, không qua kênh được cấp phép, có thể không hợp với tình trạng sức khoẻ của người dùng.
Ví dụ giả định: hai người nhận order
Chị Hạnh ở Hải Phòng mỗi năm sang Hàn Quốc thăm em gái một lần. Trước chuyến đi, vài người bạn nhờ mua mỹ phẩm, bánh kẹo; chị mua theo giá hoá đơn, không lấy thêm đồng nào, mang về trong hành lý, khai báo khi vượt định mức. Đây là nhờ vả giữa người quen. Rủi ro của chị nằm chủ yếu ở việc khai báo hải quan cho đúng và nói rõ với bạn bè là hàng không có bảo hành tại Việt Nam.
Anh Tuấn ở Hà Nội lập một nhóm hơn nghìn thành viên, mỗi tháng đi Nhật hai chuyến, nhận order thuốc bổ, sữa, mỹ phẩm, cộng phí cho mỗi món. Hàng chia cho người đi cùng chuyến để mỗi người dưới định mức. Đây đã là kinh doanh, và cách làm hiện tại vướng ở cả ba điểm: hàng kinh doanh đi theo đường hành lý, nhiều món thuộc nhóm phải công bố hoặc cấp phép, và không có chứng từ nguồn gốc. Hướng đúng là ngừng nhận các nhóm hàng có điều kiện, tìm hiểu nhập khẩu chính ngạch, đăng ký kinh doanh.
Hai ví dụ trên cho thấy cùng một việc "mua hộ" nhưng ở hai quy mô khác nhau thì câu trả lời pháp lý cũng khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Mua hộ không lấy tiền công thì có sao không?
Nếu bạn chỉ mua giúp người quen theo đúng giá, số lượng hợp lý và khai báo đúng khi vượt định mức hành lý, đây là quan hệ nhờ vả bình thường. Dù không lấy công, bạn vẫn nên tránh mang thuốc, hàng cấm hoặc số lượng lớn bất thường.
Đăng bài nhận order trên Facebook có bị coi là kinh doanh không?
Đăng công khai, có bảng giá, có phí, nhận đơn từ nhiều người lạ là dấu hiệu rõ của hoạt động thương mại. Một lần nhận vài đơn thì khó phân định, nhưng làm đều đặn thì việc đăng ký kinh doanh và tuân thủ quy định nhập khẩu là cần thiết.
Hàng order bị giữ lại ở sân bay thì ai chịu thiệt?
Điều này phụ thuộc vào thoả thuận giữa bạn và người đặt hàng. Nếu chưa thoả thuận, tranh chấp dễ xảy ra. Bạn nên nói rõ trước với khách về rủi ro này. Còn với cơ quan hải quan, người mang hàng là người phải giải trình và chịu xử lý nếu vi phạm.
Có được nhận order hàng qua sàn thương mại điện tử nước ngoài rồi giao lại không?
Đặt hàng qua sàn nước ngoài gửi về Việt Nam vẫn phải qua thủ tục hải quan và chịu thuế theo quy định. Nếu bạn làm trung gian có thu phí cho nhiều người, đó vẫn là kinh doanh dịch vụ, với các nghĩa vụ như khi nhận order mang về theo hành lý.
Nhận order hàng hiệu có rủi ro gì về nhãn hiệu không?
Hàng thật mua từ cửa hàng chính hãng ở nước ngoài rồi bán lại ở Việt Nam là vấn đề phức tạp hơn nhiều người nghĩ, liên quan tới nhập khẩu song song và quyền của chủ nhãn hiệu. Còn hàng giả nhãn hiệu thì bán ra là vi phạm rõ, dù bạn không biết đó là hàng giả.
Người đặt hàng không lấy hàng nữa, mình có được giữ cọc không?
Nếu hai bên đã thoả thuận rõ việc mất cọc khi khách đổi ý sau khi hàng đã mua, bạn có cơ sở để giữ cọc. Nếu chưa thoả thuận, nên thương lượng, có thể bán lại món hàng cho người khác và hoàn phần còn lại cho khách.