Bán hàng rong tự thân không bị cấm. Người gánh hàng, đẩy xe đi bán, người bán quà vặt lưu động thuộc nhóm từ lâu không phải đăng ký hộ kinh doanh, trừ khi bán mặt hàng thuộc ngành nghề có điều kiện. Cái làm người bán rong hay bị nhắc nhở, xử phạt không phải là việc bán, mà là chỗ đứng bán và cách bán.
Vỉa hè trước hết dành cho người đi bộ. Dùng một phần vỉa hè để bày hàng chỉ được khi chính quyền địa phương cho phép theo quy định riêng; dừng lại bày hàng giữa lòng đường, đeo bám khách, bán ở tuyến phố mà thành phố đã hạn chế thì có thể bị xử lý. Bài này tách từng tình huống để người bán biết chỗ nào đứng được, chỗ nào không, và người dân biết đâu là quyền của mình khi lối đi bị chiếm.
Vì sao bán rong không cần đăng ký mà vẫn bị nhắc nhở
Hai chuyện này thuộc hai mảng luật khác nhau. Chuyện có phải đăng ký hay không thuộc mảng đăng ký kinh doanh: người bán hàng rong, quà vặt, buôn chuyến, kinh doanh lưu động được miễn đăng ký hộ kinh doanh, vì quy mô nhỏ và không có địa điểm cố định. Chuyện đứng ở đâu thuộc mảng trật tự, an toàn giao thông và quản lý đô thị, áp dụng cho mọi người, có đăng ký hay không.
Vì vậy câu trả lời "bán hàng rong là hợp pháp" chỉ đúng cho phần thứ nhất. Một người đẩy xe bán bánh mì đi qua các con hẻm, dừng lại khi có khách gọi rồi đi tiếp, gần như không vướng gì. Cũng người đó, nếu cố định chiếc xe ở một góc vỉa hè từ sáng đến trưa, kê thêm ghế nhựa cho khách ngồi, thì đã chuyển sang dùng vỉa hè làm chỗ kinh doanh, và câu hỏi lúc này là có được phép hay không.
Điểm thứ ba ít người để ý: hàng rong bán đồ ăn vẫn chịu quy định an toàn thực phẩm dành cho thức ăn đường phố. Không phải xin giấy chứng nhận, nhưng người bán vẫn phải có dụng cụ sạch, che đậy thức ăn, dùng nước sạch, không dùng phụ gia không rõ nguồn gốc.
Đứng ở đâu thì được, đứng ở đâu thì vướng
Bảng dưới gom những chỗ người bán rong hay đứng, kèm cách nhìn chung. Quy định cụ thể khác nhau giữa các tỉnh, thành; một số tuyến phố trung tâm có quy định riêng chặt hơn.
| Chỗ đứng bán | Nhìn chung | Điều nên làm |
|---|---|---|
| Đi rong trong ngõ, hẻm, khu dân cư | Thường không vướng nếu không cản lối đi, không gây ồn quá mức | Dừng ngắn khi bán, không bày hàng cố định |
| Đứng cố định trên vỉa hè | Chỉ được khi địa phương cho phép sử dụng tạm thời vỉa hè và chừa đủ lối cho người đi bộ | Hỏi phường, xã nơi đó có cho phép và có thu phí sử dụng tạm thời không |
| Dưới lòng đường, sát mép đường | Thường bị cấm vì gây nguy hiểm giao thông | Không bày hàng xuống lòng đường, kể cả ít phút |
| Cổng trường, cổng bệnh viện | Nhiều nơi cấm hoặc hạn chế để tránh ùn tắc, bảo đảm an toàn | Đứng xa cổng, đúng chỗ được bố trí nếu có |
| Tuyến phố trung tâm, điểm du lịch có biển hạn chế | Có thể bị cấm hẳn bán rong | Tìm khu chợ đêm, phố đi bộ có khu bán hàng riêng |
| Trước cửa nhà người khác | Vỉa hè trước nhà không thuộc riêng chủ nhà nhưng họ có quyền đi lại, ra vào | Xin phép chủ nhà, không chắn cửa, dọn sạch khi đi |
Một điểm hay tranh cãi: chủ nhà mặt phố thường coi vỉa hè trước nhà là "của mình" và đuổi người bán rong. Về pháp lý, vỉa hè là đất công, chủ nhà không có quyền cho thuê hay thu tiền ai. Nhưng người bán cũng không có quyền chắn lối ra vào nhà người khác. Cách êm nhất vẫn là hỏi một câu trước khi dừng xe.
Những cách bán dễ bị xử lý, dù đứng đúng chỗ
Đeo bám, chèo kéo khách. Đi theo du khách, nài ép mua, chặn đường không cho đi là hành vi gây mất trật tự công cộng, thường bị xử lý nghiêm ở các điểm du lịch. Bán rong là mời mua, không phải ép mua.
Nói thách, đổi giá sau khi khách đã dùng. Báo giá một đằng, tính tiền một nẻo, nhất là với khách nước ngoài, có thể vi phạm quy định về giá và bảo vệ người tiêu dùng. Người bán nhỏ cũng phải nói giá rõ trước khi bán.
Dùng loa phát quá to, phát liên tục. Loa mời chào phát lặp đi lặp lại ở khu dân cư, nhất là buổi trưa và đêm, có thể bị xem là gây ồn ảnh hưởng người khác.
Bán hàng không rõ nguồn gốc, hàng cấm. Bán rong không có nghĩa được bán mọi thứ. Thuốc lá lậu, đồ chơi nguy hiểm, thuốc chữa bệnh, động vật hoang dã đều không thuộc diện bán tự do.
Xả rác, đổ nước thải ra đường. Nước rửa bát, vỏ hộp, giấy lau để lại sau mỗi ca bán là thứ người dân phàn nàn nhiều nhất và là lỗi dễ bị lập biên bản.
Khi bị lực lượng trật tự nhắc nhở hoặc lập biên bản
Người bán rong thường lúng túng khi gặp đội trật tự đô thị hoặc công an phường. Biết trước quyền và nghĩa vụ của mình giúp bạn bình tĩnh và tránh những phản ứng làm chuyện nhỏ thành lớn. Nguyên tắc chung của xử lý vi phạm hành chính là người vi phạm phải được biết mình vi phạm điều gì, việc xử phạt phải có biên bản hoặc quyết định theo đúng thủ tục, và tang vật bị tạm giữ phải được lập biên bản, ghi rõ, có hẹn thời gian giải quyết.
Nếu bạn bị yêu cầu dời đi, cách làm tốt nhất là dời đi và hỏi rõ chỗ nào được phép đứng. Nếu bị lập biên bản, hãy đọc kỹ trước khi ký, ghi ý kiến của mình vào biên bản nếu không đồng ý, giữ một bản. Nếu hàng hoá bị tạm giữ, hỏi rõ nơi giữ, thời hạn và giấy tờ cần mang theo khi đến nhận lại hoặc giải quyết.
Ngược lại, giằng co, bỏ chạy giữa đường đông xe hay xúc phạm người thi hành công vụ là những phản ứng có thể biến một lỗi hành chính nhỏ thành vụ việc nghiêm trọng hơn nhiều. Nếu bạn cho rằng mình bị xử lý sai, con đường đúng là khiếu nại theo thủ tục sau đó, không phải đối đầu tại chỗ.
Nhìn từ phía người đi bộ và cư dân
Phía còn lại của câu chuyện là người dân phải bước xuống lòng đường vì vỉa hè kín hàng, người đẩy xe nôi, người khuyết tật không có lối đi, cư dân phải chịu mùi và rác mỗi tối. Quyền đi lại an toàn trên vỉa hè là có thật, và chính quyền địa phương có trách nhiệm giữ lối đi đó.
Nếu một điểm bán làm bạn khó chịu, cách đầu tiên vẫn là nói chuyện trực tiếp, nhẹ nhàng: nhờ người bán chừa lối đi, dọn rác cuối ca. Nhiều người bán rong là người lớn tuổi hoặc người từ nơi khác đến mưu sinh; một lời nhắc tử tế thường hiệu quả hơn một cuộc gọi phản ánh.
Khi tình trạng kéo dài, có nhiều điểm bán chiếm trọn vỉa hè, bạn có thể phản ánh với UBND xã, phường nơi đó hoặc qua kênh tiếp nhận phản ánh của thành phố. Phản ánh nên ghi rõ địa điểm, thời gian, mức độ ảnh hưởng, tránh quay clip cận mặt người bán rồi đăng lên mạng kèm lời lẽ chê bai; việc đó có thể xâm phạm quyền hình ảnh và danh dự của họ.
Muốn bán ở một chỗ cố định: đi con đường nào cho đúng
Nhiều người bắt đầu bằng gánh hàng rong, rồi có khách quen và muốn đứng yên một chỗ cho khách dễ tìm. Đến lúc đó, việc bán đã đổi bản chất, và có vài con đường hợp lệ để đi tiếp thay vì cứ chiếm một góc vỉa hè rồi mong không ai hỏi tới.
- Hỏi UBND xã, phường nơi định bán xem tuyến đường đó có được cho phép sử dụng tạm thời một phần vỉa hè để kinh doanh không, khung giờ nào, phải chừa bao nhiêu lối đi và có thu phí không.
- Nếu không được, tìm các điểm bán có tổ chức: chợ dân sinh, chợ đêm, phố đi bộ có khu hàng ăn, sân của một quán có sẵn chỗ cho thuê góc nhỏ.
- Cân nhắc thuê một mặt bằng nhỏ hoặc ghép chung với một cửa hàng; chi phí cao hơn nhưng không còn phải lo bị nhắc nhở mỗi ngày.
- Khi đã có địa điểm cố định, người bán không còn thuộc nhóm kinh doanh lưu động nữa; lúc này nên hỏi về đăng ký hộ kinh doanh và nghĩa vụ thuế theo doanh thu.
- Nếu bán đồ ăn ở điểm cố định, hỏi thêm yêu cầu an toàn thực phẩm dành cho cơ sở kinh doanh dịch vụ ăn uống, vì nó khác với nhóm thức ăn đường phố lưu động.
Đi theo thứ tự này mất thêm vài buổi hỏi han, nhưng đổi lại bạn có một chỗ bán ổn định, khách quen tìm được, và không phải chuẩn bị tinh thần dọn hàng chạy mỗi khi có xe trật tự đi qua.
Ví dụ giả định: ba người bán, ba tình huống
Chị bán xôi gánh ở TP. Hồ Chí Minh. Mỗi sáng chị gánh xôi đi dọc mấy con hẻm, dừng ở đầu hẻm khoảng một tiếng khi đông khách, đặt gánh sát tường nhà, chừa lối đi. Chị không phải đăng ký kinh doanh, chỉ cần giữ xôi được đậy, dụng cụ sạch và mang rác về. Nếu chủ nhà đầu hẻm phiền vì chắn lối, chị dịch sang chỗ khác là xong.
Anh đẩy xe bán trái cây ở Đà Nẵng. Anh đỗ xe cố định ở vỉa hè một tuyến phố đông khách du lịch cả buổi chiều, thỉnh thoảng đi theo khách mời mua. Ở đây có hai rủi ro: dừng cố định trên vỉa hè khi phường chưa cho phép, và hành vi đeo bám khách. Cách đúng là hỏi phường xem có khu vực hoặc khung giờ được bố trí cho người bán rong không, và chỉ mời mua khi khách dừng lại.
Bác bán kem ở cổng trường tại Cần Thơ. Giờ tan học, xe kem đứng sát cổng, phụ huynh đón con phải đi vòng. Nhiều trường và địa phương có quy định giữ khoảng trống trước cổng trường. Bác dời xe xa hơn vài chục mét, chỗ ít xe qua lại, vẫn bán được mà không cản lối.
Câu hỏi thường gặp
Bán hàng rong có phải nộp thuế không?
Người bán hàng rong có thu nhập thấp thường không phải đăng ký hộ kinh doanh, và nghĩa vụ thuế phụ thuộc vào doanh thu thực tế theo quy định thuế hiện hành. Nếu bạn bán quy mô lớn, cố định, doanh thu cao, nên hỏi cơ quan thuế để biết mình có thuộc diện phải kê khai hay không.
Chủ nhà mặt phố có quyền thu tiền người bán trước cửa nhà mình không?
Không. Vỉa hè là đất công, chủ nhà không có quyền cho thuê hay thu tiền ai đứng bán ở đó. Việc cho phép dùng tạm thời vỉa hè và thu phí nếu có là do chính quyền địa phương quyết định theo quy định. Chủ nhà chỉ có quyền yêu cầu không chắn lối ra vào nhà mình.
Bị tạm giữ xe đẩy và hàng hoá thì làm thế nào để lấy lại?
Hỏi rõ cơ quan nào giữ, giữ ở đâu, thời hạn bao lâu và yêu cầu biên bản tạm giữ có ghi danh mục hàng. Mang giấy tờ tuỳ thân và biên bản đến đúng hẹn. Hàng tươi sống dễ hỏng thường được xử lý theo thủ tục riêng, nên hỏi ngay tại chỗ.
Bán đồ ăn rong có cần giấy khám sức khoẻ không?
Người bán thức ăn đường phố không phải xin giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện, nhưng vẫn phải đáp ứng điều kiện an toàn thực phẩm, trong đó có yêu cầu người trực tiếp chế biến không mắc bệnh truyền nhiễm. Một số địa phương có hướng dẫn riêng; bạn hỏi trạm y tế xã, phường.
Có chỗ nào cho người bán rong đứng bán hợp pháp lâu dài không?
Nhiều thành phố bố trí khu bán hàng ở chợ đêm, phố đi bộ, điểm bán hàng có tổ chức, hoặc cho phép dùng tạm thời một phần vỉa hè theo khung giờ. Bạn hỏi UBND xã, phường nơi định bán để biết có điểm nào đang tiếp nhận người bán không.
Thấy người bán rong bị xử lý mạnh tay thì có nên quay clip không?
Ghi lại sự việc nơi công cộng không bị cấm, nhưng khi đăng lên mạng bạn cần thận trọng với hình ảnh của cả người bán lẫn người thi hành công vụ, không thêm lời bình xúc phạm. Nếu thấy có sai phạm, gửi phản ánh tới cơ quan có thẩm quyền sẽ hữu ích hơn.