Có, nếu bạn chưa được người trong ảnh đồng ý. Dùng hình ảnh người khác để quảng cáo là sử dụng vì mục đích thương mại: theo Bộ luật Dân sự 2015, việc này phải được người đó đồng ý và trả thù lao, trừ khi hai bên thoả thuận khác. Luật Quảng cáo còn xếp việc quảng cáo có dùng hình ảnh của cá nhân khi chưa được đồng ý vào nhóm hành vi bị cấm.
Người bán hàng online hay mắc lỗi này mà không biết: đăng lại ảnh khách mặc đồ của shop, lấy ảnh người mẫu từ trang nước ngoài, cắt ảnh người nổi tiếng đang dùng sản phẩm tương tự, hay ghép mặt người quen vào ảnh quảng cáo. Bài này đi qua từng tình huống, kèm cách làm đúng để vẫn có ảnh đẹp mà không rước rắc rối.
Vì sao dùng ảnh để quảng cáo bị đòi hỏi chặt hơn
Đăng ảnh một người lên trang cá nhân để kể chuyện khác với việc đặt ảnh người đó cạnh sản phẩm để bán. Trong trường hợp thứ hai, gương mặt của họ đang làm việc cho bạn: giúp sản phẩm đáng tin hơn, đẹp hơn, bán được nhiều hơn. Pháp luật vì vậy coi đây là sử dụng hình ảnh vì mục đích thương mại, và người có hình ảnh có quyền được trả công.
Ngoài ra, người xem quảng cáo dễ hiểu rằng người trong ảnh đã dùng và ủng hộ sản phẩm. Nếu thực tế không phải vậy, quảng cáo đó vừa xâm phạm quyền của người trong ảnh, vừa có thể gây hiểu lầm cho người tiêu dùng. Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 và Luật Quảng cáo đều yêu cầu thông tin quảng cáo phải trung thực.
Thêm một lớp nữa là quyền tác giả của người chụp. Một bức ảnh lấy trên mạng thường có hai chủ thể có quyền: người trong ảnh với quyền đối với hình ảnh, và người chụp hoặc đơn vị sở hữu bức ảnh với quyền tác giả. Xin được một bên chưa đủ, nhất là khi bạn lấy ảnh từ trang của thương hiệu khác.
Những kiểu lấy ảnh người bán hay gặp
Bảng dưới gom các tình huống phổ biến trên các trang bán hàng, mức rủi ro và cách làm thay thế:
| Tình huống | Rủi ro | Cách làm đúng |
|---|---|---|
| Đăng lại ảnh khách mặc đồ của shop gửi qua tin nhắn | Khách gửi để khen chứ chưa chắc đồng ý cho quảng cáo | Nhắn hỏi xin phép, ghi rõ dùng ở đâu, có che mặt không; giữ tin nhắn đồng ý |
| Chụp màn hình đoạn chat khen sản phẩm có ảnh đại diện, tên khách | Lộ thông tin cá nhân của khách | Che tên, ảnh đại diện, số điện thoại trước khi đăng |
| Lấy ảnh người mẫu từ trang của thương hiệu khác | Xâm phạm quyền hình ảnh và quyền tác giả; dễ bị coi là hàng giả mạo | Tự chụp sản phẩm thật hoặc thuê người mẫu có hợp đồng |
| Dùng ảnh người nổi tiếng đang dùng sản phẩm tương tự | Gây hiểu lầm là người đó quảng cáo cho bạn | Không dùng; muốn hợp tác thì làm hợp đồng |
| Ghép mặt người quen hoặc dùng AI tạo ảnh giống người thật | Xâm phạm hình ảnh, danh dự; có thể bị coi là gian dối | Chỉ dùng người thật đã đồng ý; ảnh tạo bằng AI phải không giống người cụ thể nào |
Ví dụ giả định: một shop quần áo ở Hải Phòng đăng lại ảnh khách tự chụp khi mặc váy của shop, kèm dòng "khách quen mặc siêu xinh". Khách thấy ảnh mình xuất hiện trên quảng cáo được trả tiền để tiếp cận hàng nghìn người lạ, nên nhắn yêu cầu gỡ. Shop có nghĩa vụ gỡ, và nếu khách chứng minh được thiệt hại, có thể phải bồi thường.
Xin đồng ý thế nào cho chắc
Đồng ý phải rõ ràng. Một tin nhắn "ok" mơ hồ dễ gây tranh cãi về sau. Nên hỏi cụ thể: dùng ảnh nào, đăng ở đâu, có chạy quảng cáo trả tiền không, dùng trong bao lâu, có che mặt không.
Bằng văn bản là tốt nhất. Với người mẫu, người được thuê chụp, nên có giấy đồng ý sử dụng hình ảnh hoặc điều khoản trong hợp đồng, ghi phạm vi sử dụng, thời hạn và thù lao. Với khách hàng tặng ảnh, tin nhắn đồng ý rõ ràng cũng là một bằng chứng.
Thù lao có thể bằng tiền hoặc quyền lợi khác. Luật cho phép hai bên thoả thuận khác về thù lao. Nhiều shop tặng mã giảm giá hoặc quà cho khách đồng ý làm ảnh đánh giá. Điều quan trọng là thoả thuận được nói rõ.
Đồng ý có thể được rút lại cho thời gian tiếp theo. Khi người trong ảnh đề nghị dừng sử dụng, bạn nên gỡ khỏi các bài đăng mới và quảng cáo đang chạy, trừ khi hợp đồng có điều khoản khác. Cứ cố giữ thường làm mất khách nhiều hơn là được lợi.
Ảnh trẻ em cần cha mẹ đồng ý. Dùng ảnh con của khách mặc quần áo trẻ em để quảng cáo cần sự đồng ý của cha mẹ, và với trẻ từ đủ 7 tuổi cần tôn trọng ý kiến của trẻ.
Shop nhỏ muốn có ảnh đẹp mà không phạm luật
Không cần ngân sách lớn để có bộ ảnh quảng cáo sạch về pháp lý. Một quy trình đơn giản như sau:
- Tự chụp sản phẩm thật trên nền đơn giản, ánh sáng tự nhiên; ảnh thật thường được khách tin hơn ảnh lấy từ mạng.
- Khi cần người mẫu, nhờ người quen hoặc thuê người mẫu tự do, ghi thoả thuận bằng tin nhắn hoặc giấy ngắn: ảnh dùng ở đâu, bao lâu, thù lao.
- Với ảnh khách gửi, nhắn xin phép trước khi đăng, đề nghị che mặt nếu khách ngại, lưu lại tin nhắn đồng ý.
- Che tên, ảnh đại diện, số điện thoại trong ảnh chụp màn hình đánh giá.
- Không dùng ảnh của thương hiệu khác, ảnh người nổi tiếng, ảnh ghép mặt.
- Lập một thư mục riêng lưu ảnh đã có đồng ý kèm bằng chứng, để khi cần có thể đưa ra ngay.
Quy trình này tốn thêm vài phút mỗi lần đăng, nhưng giúp shop yên tâm chạy quảng cáo lâu dài mà không lo bị khách hay người mẫu yêu cầu gỡ giữa chừng.
Ảnh đánh giá trên sàn thương mại điện tử: đem ra ngoài có được không
Nhiều shop bán trên sàn thương mại điện tử có thói quen chụp lại phần đánh giá kèm ảnh của người mua, rồi đăng lên trang mạng xã hội hoặc chạy quảng cáo. Người mua để lại ảnh trên sàn là để chia sẻ trải nghiệm với những người mua khác ngay trong trang sản phẩm đó, theo điều khoản của sàn. Việc shop đem ảnh ấy ra một kênh khác, nhất là quảng cáo trả tiền, là một cách sử dụng mới mà người mua chưa chắc đã đồng ý.
Thêm nữa, ảnh đánh giá thường có mặt người mua, có khi có cả con nhỏ, không gian trong nhà, tên tài khoản. Khi đem ra ngoài, những thông tin đó đến với rất nhiều người lạ. Nếu người mua phản đối, shop khó có lý do để giữ lại.
Cách làm an toàn là chỉ dùng nội dung chữ của đánh giá, che tên tài khoản, hoặc nhắn qua kênh chat của sàn hỏi xin phép người mua dùng ảnh, có thể kèm một ưu đãi nhỏ để cảm ơn. Một số sàn có quy định riêng về việc dùng nội dung đánh giá ra ngoài nền tảng, bạn nên đọc điều khoản hiện hành của sàn mình đang bán trước khi làm.
Nhìn từ phía người bị lấy ảnh
Nếu bạn phát hiện ảnh của mình bị dùng trong quảng cáo của một trang bán hàng mà bạn chưa từng đồng ý, trước hết hãy chụp màn hình bài đăng, đường dẫn, thời gian, và nếu là quảng cáo trả tiền thì lưu cả thông tin quảng cáo mà nền tảng hiển thị. Sau đó nhắn trang đó yêu cầu gỡ, nêu rõ bạn không đồng ý cho dùng ảnh.
Các mạng xã hội lớn đều có kênh báo cáo vi phạm quyền riêng tư và quyền sở hữu trí tuệ. Nếu ảnh của bạn bị dùng cho sản phẩm có vấn đề, hoặc bị ghép vào nội dung xúc phạm, bạn có thể gửi đơn tới cơ quan công an, hoặc khởi kiện dân sự yêu cầu chấm dứt hành vi, xin lỗi công khai và bồi thường thiệt hại, kể cả khoản thù lao lẽ ra bạn được hưởng.
Với những vụ việc có quy mô lớn, ví dụ ảnh của bạn được một doanh nghiệp dùng trên nhiều kênh trong thời gian dài, việc tính thiệt hại và chọn cách giải quyết khá phức tạp. Bạn nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com) hoặc một văn phòng luật trước khi gửi yêu cầu bồi thường, để biết mình có thể đòi những gì và cần chuẩn bị chứng cứ ra sao.
Người nổi tiếng, người có ảnh hưởng và chuyện quảng cáo
Một biến thể phổ biến là cắt ảnh, đoạn video của người nổi tiếng nói về một sản phẩm tương tự rồi gắn vào quảng cáo của mình, hoặc dùng giọng nói, gương mặt được tạo bằng công nghệ để giả như họ đang giới thiệu. Đây là hành vi bị nhiều người nổi tiếng lên tiếng phản đối và có thể bị xử lý cả về dân sự lẫn hành chính, nặng hơn có thể bị xem xét về hành vi gian dối nếu gây thiệt hại cho người mua.
Ở phía ngược lại, khi bạn thuê người có ảnh hưởng quảng cáo, hãy làm hợp đồng rõ ràng và tuân thủ các yêu cầu mới về quảng cáo qua người có ảnh hưởng theo bản sửa đổi của Luật Quảng cáo. Nội dung cụ thể, như việc phải ghi rõ là nội dung quảng cáo, bạn nên đối chiếu văn bản hiện hành trước khi chạy chiến dịch.
Nói chung, gương mặt của một người là thứ thuộc về họ. Muốn dùng gương mặt đó để bán hàng thì cần hỏi và trả công, giống như khi bạn thuê bất kỳ ai làm việc cho mình. Làm đúng từ đầu rẻ hơn nhiều so với gỡ quảng cáo, xin lỗi công khai và bồi thường sau này.
Câu hỏi thường gặp
Khách tự gửi ảnh mặc đồ của shop thì có được đăng lên trang bán hàng không?
Khách gửi ảnh để khen không đồng nghĩa với đồng ý cho quảng cáo. Bạn nên nhắn hỏi trước khi đăng, nói rõ đăng ở đâu và có chạy quảng cáo không. Có tin nhắn đồng ý thì yên tâm hơn nhiều khi sau này có tranh chấp.
Che mặt người mẫu trong ảnh lấy trên mạng thì có hết vi phạm không?
Không. Che mặt có thể giảm vấn đề quyền hình ảnh, nhưng bức ảnh vẫn thuộc quyền tác giả của người chụp hoặc thương hiệu sở hữu. Dùng ảnh của người khác để bán hàng mà không được phép vẫn là xâm phạm.
Dùng ảnh tạo bằng AI làm người mẫu có cần xin phép ai không?
Nếu gương mặt hoàn toàn không giống một người thật cụ thể, thường không phát sinh quyền hình ảnh. Nếu ảnh được tạo để giống một người có thật, nhất là người nổi tiếng, thì vẫn xâm phạm quyền đối với hình ảnh của họ.
Đăng ảnh chụp màn hình khách khen sản phẩm có cần che tên không?
Nên che tên, ảnh đại diện và mọi thông tin nhận diện. Đó là dữ liệu cá nhân của khách. Nếu khách đồng ý để lộ tên, bạn nên có tin nhắn xác nhận rõ ràng trước khi đăng.
Người mẫu đã nhận tiền chụp rồi, sau này có được đòi gỡ ảnh không?
Tuỳ hợp đồng. Nếu hợp đồng ghi rõ phạm vi và thời hạn sử dụng, người mẫu bị ràng buộc theo đó. Nếu không ghi, dễ phát sinh tranh chấp, nên ngay từ đầu cần thoả thuận rõ ảnh dùng ở đâu và trong bao lâu.
Shop bị người khác lấy ảnh tự chụp của mình để bán hàng nhái thì làm gì?
Lưu lại bằng chứng, báo cáo vi phạm sở hữu trí tuệ với sàn hoặc mạng xã hội nơi họ đăng, gửi yêu cầu gỡ bỏ. Nếu có dấu hiệu bán hàng giả, có thể báo cơ quan quản lý thị trường để được xem xét.