Nếu bạn đã thật sự làm việc cho họ — phục vụ khách, đứng quầy, đóng hàng, chạy đơn — thì đó là lao động và phải được trả công. Bộ luật Lao động 2019 cho phép thử việc nhưng tiền lương thử việc do hai bên thỏa thuận và ít nhất bằng 85% mức lương của công việc đó; không có khái niệm thử việc không lương. Chỉ có một bài kiểm tra tay nghề ngắn trong buổi phỏng vấn, không tạo ra sản phẩm để công ty dùng, mới không phải là làm việc.
“Em làm thử ba ngày, được thì nhận, không được thì thôi, mấy ngày này không có lương” — câu này quen thuộc ở quán cà phê, tiệm tóc, cửa hàng thời trang, xưởng nhỏ. Có người làm thử xong không được nhận, rồi thấy quán tuyển người mới làm thử tiếp. Bài này giúp người tìm việc phân biệt kiểm tra tay nghề với làm việc không công, nắm những điểm cố định của thử việc theo luật, và giúp chủ cơ sở thử người mà không rơi vào vùng trái luật.
Ranh giới: bài kiểm tra tay nghề hay đã là làm việc
Nhà tuyển dụng có quyền kiểm tra năng lực ứng viên: cho pha thử một ly cà phê, cắt thử một mái tóc trên đầu mẫu, làm một bài test ngắn, giải một tình huống. Đó là một phần của tuyển dụng, kéo dài vài chục phút đến vài giờ, sản phẩm không được bán cho khách hay dùng vào kinh doanh. Thông thường không phải trả tiền cho phần này.
Khi việc “thử” kéo dài nhiều ca, bạn mặc đồng phục, đứng quầy phục vụ khách thật, đồ bạn làm được bán, đơn bạn chốt được tính doanh thu — đó là bạn đã làm việc. Quan hệ lao động được nhận diện theo thực tế: có làm việc, có trả công hoặc lẽ ra phải trả công, có sự quản lý, điều hành của người sử dụng lao động. Gọi là “làm thử”, “học việc”, “làm cho biết” không đổi được bản chất.
Một cách tự kiểm tra: nếu bạn không đến, quán có phải tìm người khác đứng ca không? Nếu có, bạn đang lấp một vị trí lao động thật. Một cách khác: sản phẩm bạn làm ra có được bán, giao cho khách không? Nếu có, giá trị lao động của bạn đang được dùng vào kinh doanh.
Thử việc theo luật: những điểm cố định
Bảng tóm tắt theo Bộ luật Lao động 2019. Đây là khung tối thiểu; hai bên có thể thỏa thuận có lợi hơn cho người lao động.
| Nội dung | Quy định | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tiền lương thử việc | Do hai bên thỏa thuận, ít nhất 85% mức lương của công việc đó | Không có thử việc không lương |
| Số lần thử việc | Chỉ thử việc một lần đối với một công việc | Không “thử lại” bằng hợp đồng mới cho cùng việc |
| Thời gian tối đa — người quản lý doanh nghiệp | Không quá 180 ngày | Theo luật doanh nghiệp và luật liên quan |
| Thời gian tối đa — công việc cần trình độ cao đẳng trở lên | Không quá 60 ngày | Theo chức danh nghề nghiệp |
| Thời gian tối đa — trung cấp, công nhân kỹ thuật, nhân viên nghiệp vụ | Không quá 30 ngày | |
| Thời gian tối đa — công việc khác | Không quá 6 ngày làm việc | Áp cho nhiều việc phổ thông ở quán, cửa hàng |
| Hợp đồng lao động dưới 1 tháng | Không áp dụng thử việc | |
| Trong thời gian thử việc | Mỗi bên có quyền hủy bỏ không cần báo trước, không phải bồi thường | Vẫn phải trả lương cho những ngày đã làm |
Đọc kỹ dòng cuối: kể cả khi bạn không đạt và bị cho nghỉ giữa chừng, lương cho những ngày đã thử việc vẫn phải trả.
Các kiểu “làm thử” hay gặp
Làm thử ở quán, cửa hàng ba đến bảy ngày. Phổ biến nhất. Với công việc phổ thông, thời gian thử việc tối đa theo luật chỉ là 6 ngày làm việc, và phải có lương ít nhất 85%. Làm thử dài hơn mà không có hợp đồng, không lương là trái luật ở cả hai chỗ.
Bài test thiết kế, viết, dịch “dài như dự án”. Bài kiểm tra trong tuyển dụng nên đủ để đánh giá năng lực. Khi đề bài đòi bạn làm trọn một bộ nhận diện, viết mười bài, dịch cả tài liệu đúng nội dung công ty đang cần, nhiều khả năng sản phẩm đó sẽ được dùng. Bạn có quyền hỏi rõ sản phẩm có được dùng không, và đề nghị làm một phần nhỏ thay vì toàn bộ.
Cộng tác viên “chạy thử doanh số”. Bán hàng thử một tháng, hưởng hoa hồng nếu có đơn, không lương cứng. Nếu bạn làm theo giờ giấc, chỉ đạo của công ty, đây có thể là quan hệ lao động; chỉ hưởng hoa hồng mà tổng thu nhập thấp hơn mức luật bảo vệ là rủi ro cho cả hai bên.
“Học việc” một tháng không lương. Học nghề, tập nghề có cơ chế riêng trong Bộ luật Lao động. Khi người học, người tập nghề trực tiếp làm ra sản phẩm hoặc tham gia lao động trong thời gian học, người sử dụng lao động phải trả lương theo mức hai bên thỏa thuận. Gọi “học việc” cho một công việc không cần học gì là cách gọi tránh, không phải học nghề.
Thực tập sinh và học việc: không phải lúc nào cũng là thử việc
Sinh viên thực tập theo chương trình của trường có quan hệ khác: mục tiêu là học, có giảng viên hướng dẫn, có báo cáo thực tập. Luật lao động không buộc mọi kỳ thực tập phải trả lương, nhưng nếu thực tập sinh làm việc thật, tạo ra giá trị như một nhân viên, nhiều doanh nghiệp vẫn hỗ trợ chi phí. Điều cần tránh là dùng danh nghĩa thực tập để thay một vị trí lao động chính thức trong thời gian dài.
Học nghề, tập nghề tại doanh nghiệp có quy định riêng: phải có hợp đồng đào tạo, không được thu học phí trong một số trường hợp tuyển người vào làm sau đào tạo, phải trả lương khi người học trực tiếp hoặc tham gia làm ra sản phẩm. Phần chi tiết thuộc mảng học nghề; ở đây chỉ cần nhớ: đã tham gia làm ra sản phẩm thì có lương.
Nếu bạn là người đi làm thật sự, không thuộc chương trình đào tạo nào, thì “thực tập” hay “học việc” chỉ là tên gọi. Thứ quyết định là bạn đang làm gì mỗi ngày.
Người tìm việc: trước khi đồng ý làm thử
Vài câu hỏi đơn giản giúp bạn tránh mất công không:
- Hỏi rõ: đây là buổi kiểm tra tay nghề hay là thử việc? Kéo dài bao lâu?
- Nếu là thử việc, hỏi mức lương thử việc, thời gian, và đề nghị có thỏa thuận thử việc hoặc hợp đồng có điều khoản thử việc. Một tin nhắn xác nhận cũng tốt hơn lời nói.
- Hỏi công việc cụ thể sau khi đạt: mức lương chính thức, giờ làm, loại hợp đồng.
- Trong những ngày thử, ghi lại giờ đến, giờ về, việc đã làm; chụp lịch ca nếu có.
- Nếu bị yêu cầu làm một “bài test” quá lớn, đề nghị làm một phần nhỏ hoặc gửi sản phẩm cũ của mình để đánh giá.
- Nếu cảm thấy bị lợi dụng — làm thử nhiều ngày, không được nhận, quán liên tục tuyển người “làm thử” — cân nhắc dừng sớm và lưu bằng chứng.
Đồng ý làm một buổi kiểm tra tay nghề không có gì sai. Điều cần tránh là để buổi kiểm tra kéo dài thành một tuần làm việc không công.
Đã làm thử mà không được trả tiền thì đòi thế nào
Bắt đầu bằng đề nghị trực tiếp, lịch sự: nêu số ngày, số ca đã làm, đề nghị trả lương thử việc theo mức đã nói hoặc theo mức tối thiểu luật định. Nhiều chủ quán nhỏ không biết luật và trả khi được nhắc.
Nếu không được, gửi tin nhắn hoặc thư đề nghị, giữ lại bằng chứng: tin nhắn hẹn ca, ảnh mặc đồng phục tại quầy, lịch ca có tên bạn, tin nhắn của quản lý giao việc. Với khoản tiền nhỏ, cân nhắc chi phí thời gian; nhưng nếu nhiều người cùng bị, phản ánh chung tới cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh hoặc thanh tra lao động có tác dụng chặn cách làm này cho người sau.
Không đăng tên quán kèm lời buộc tội lên mạng. Việc đó có thể làm bạn rơi vào tranh chấp khác về danh dự, uy tín. Phản ánh qua kênh chính thức an toàn hơn.
Ví dụ giả định: bạn làm thử năm ca ở một tiệm trà sữa tại Vĩnh Long, mỗi ca năm giờ, sau đó được báo không đạt và không nhận được đồng nào. Khoản bạn có cơ sở đề nghị là tiền lương cho 25 giờ đã làm, tính ít nhất 85% mức lương của vị trí đó theo lời chủ tiệm đã nói khi tuyển. Nếu chủ tiệm chưa từng nói mức lương, mức lương phổ biến của vị trí tương tự và mức lương tối thiểu vùng là mốc tham khảo. Ghi phép tính ra giấy, gửi kèm đề nghị, thường giải quyết nhanh hơn một cuộc tranh cãi.
Chủ quán, chủ cửa hàng: thử người cho đúng
Thử người là nhu cầu chính đáng. Có cách làm hợp pháp mà vẫn tiết kiệm:
- Phỏng vấn kèm một bài kiểm tra tay nghề ngắn, rõ mục đích, không bán sản phẩm làm ra.
- Nếu cần thử trong môi trường thật, ký thỏa thuận thử việc ngắn đúng thời hạn luật cho phép, trả lương thử việc ít nhất 85% mức lương công việc.
- Thông báo rõ tiêu chí đạt — không đạt ngay từ đầu, báo kết quả khi hết thời gian thử việc.
- Trả lương những ngày thử việc kể cả khi người thử không đạt hoặc tự nghỉ giữa chừng.
- Không thử cùng một vị trí bằng chuỗi người “làm thử” liên tiếp; đó là dấu hiệu dùng lao động không công.
Chi phí trả vài ngày lương thử việc nhỏ hơn nhiều so với rủi ro bị phản ánh, và giúp bạn tuyển được người nghiêm túc hơn.
Câu hỏi thường gặp
Làm thử 3 ngày ở quán cà phê không lương có đúng luật không?
Nếu ba ngày đó bạn phục vụ khách thật, pha đồ bán cho khách, đứng ca như nhân viên, thì đó là làm việc và phải được trả lương. Thử việc theo luật có lương ít nhất 85% mức lương công việc. Chỉ bài kiểm tra tay nghề ngắn trong buổi phỏng vấn mới không phải làm việc.
Thử việc tối đa bao lâu với công việc phục vụ, bán hàng?
Với công việc không thuộc nhóm cần trình độ trung cấp, cao đẳng hay quản lý, thời gian thử việc theo Bộ luật Lao động 2019 không quá 6 ngày làm việc. Nhóm khác có mức 30, 60 hoặc 180 ngày tùy trình độ và chức danh.
Không đạt thử việc thì có được trả lương những ngày đã làm không?
Có. Trong thời gian thử việc, mỗi bên được hủy bỏ không cần báo trước và không phải bồi thường, nhưng lương cho những ngày đã làm vẫn phải trả theo mức đã thỏa thuận, ít nhất 85% lương công việc.
Bài test thiết kế lớn có phải là làm việc không công?
Tùy quy mô và việc sản phẩm có được công ty dùng không. Bài kiểm tra nên vừa đủ đánh giá năng lực. Nếu đề bài trùng đúng sản phẩm công ty cần và rất lớn, bạn có quyền đề nghị làm một phần hoặc thỏa thuận trả phí.
Công ty bắt thử việc hai lần cho cùng một vị trí có được không?
Không. Luật chỉ cho thử việc một lần đối với một công việc. Nếu sau thử việc bạn được giữ lại thì phải ký hợp đồng lao động, không phải ký thêm một đợt thử việc nữa.
Thực tập sinh không lương có trái luật không?
Thực tập theo chương trình của trường có mục tiêu học tập và không bắt buộc trả lương trong mọi trường hợp. Nhưng nếu thực tập sinh thật sự thay thế một vị trí lao động, làm việc toàn thời gian ra sản phẩm, thì bản chất có thể là quan hệ lao động.