Được. Pháp luật không cấm một người nấu ăn ở nhà rồi bán qua Facebook, Zalo hay nhóm cư dân. Nhưng đồ ăn khác quần áo hay đồ gia dụng ở chỗ nó đi thẳng vào bụng người mua, nên ngoài chuyện có phải đăng ký kinh doanh hay không còn có một tầng nữa: điều kiện an toàn thực phẩm. Tầng này áp dụng cả với người bán nhỏ nhất, kể cả khi bạn chưa đăng ký gì.
Nói gọn: bán thỉnh thoảng cho người quen, số lượng nhỏ, thu nhập thấp thì thường chưa phải lập hộ kinh doanh; bán đều đặn thành nguồn thu chính, có thương hiệu, nhận đơn sỉ hay giao cho cửa hàng khác thì nên đăng ký; còn sản phẩm đóng gói sẵn, có hạn dùng dài, gửi đi xa thì phải tính thêm chuyện ghi nhãn và công bố sản phẩm. Bài này giúp bạn tự xếp việc mình đang làm vào đúng nấc.
Bán đồ ăn trên mạng là ba câu hỏi pháp lý khác nhau
Khi ai đó hỏi "bán đồ ăn nhà làm có hợp pháp không", thật ra họ đang gộp ba câu hỏi riêng. Câu thứ nhất là về tư cách kinh doanh: bạn có phải đăng ký hộ kinh doanh hay không. Câu thứ hai là về an toàn thực phẩm: bếp, nguyên liệu, người nấu và cách bảo quản có đạt điều kiện không. Câu thứ ba là về sản phẩm: món bạn bán có phải ghi nhãn, có phải công bố trước khi đem bán hay không.
Ba câu này có đáp án độc lập với nhau. Một người bán chè cho hàng xóm vài lần một tuần có thể chưa phải đăng ký hộ kinh doanh, nhưng vẫn phải nấu bằng nước sạch, dùng nguyên liệu rõ nguồn và không để chè qua đêm rồi bán tiếp. Ngược lại, một người đã có giấy đăng ký hộ kinh doanh vẫn có thể vi phạm nếu đóng hũ ruốc bán đi các tỉnh mà không có nhãn.
Tách ba câu như vậy giúp bạn tránh hai cách nghĩ sai hay gặp. Cách thứ nhất là "mình bán nhỏ nên không có luật nào áp dụng". Cách thứ hai là "phải có đủ mọi loại giấy mới được bán một hộp bánh". Thực tế nằm ở giữa và phụ thuộc vào việc bạn bán cái gì, bán bao nhiêu, bán cho ai.
Khi nào bán nhỏ chưa phải đăng ký, khi nào nên đăng ký
Bán thỉnh thoảng, thu nhập thấp. Quy định về đăng ký hộ kinh doanh từ lâu đã có một nhóm không phải đăng ký: người bán hàng rong, quà vặt, buôn chuyến, kinh doanh lưu động và người làm dịch vụ có thu nhập thấp, trừ khi kinh doanh ngành nghề có điều kiện. Mức "thu nhập thấp" do từng tỉnh, thành quy định. Người làm vài mẻ bánh dịp lễ bán cho bạn bè thường nằm ở nhóm này.
Bán đều đặn, thành nghề. Khi bạn nấu theo lịch cố định, nhận đơn hằng ngày, có trang bán hàng mang tên riêng, có người phụ, thu nhập từ việc này đã thành nguồn chính của gia đình, thì việc đăng ký hộ kinh doanh là hợp lý và an toàn hơn. Nơi tiếp nhận hiện nay là cơ quan đăng ký kinh doanh theo mô hình chính quyền hai cấp; bạn hỏi ở bộ phận một cửa của xã, phường hoặc tra trên Cổng Dịch vụ công.
Giao cho cửa hàng, quán khác bán lại. Khi một quán cà phê hay cửa hàng tiện lợi nhận bánh của bạn để bán, họ thường đòi giấy tờ chứng minh nguồn gốc. Không có đăng ký kinh doanh và giấy tờ an toàn thực phẩm, bạn khó đi tiếp ở kênh này, và bên nhận hàng cũng gánh rủi ro.
Thuế là chuyện riêng. Có phải nộp thuế hay không phụ thuộc vào doanh thu và quy định thuế hiện hành, không phụ thuộc vào việc bạn đã đăng ký hay chưa. Quy định thuế với hộ, cá nhân kinh doanh đang thay đổi; phần này bạn nên hỏi cơ quan thuế nơi cư trú.
An toàn thực phẩm: người nấu ở nhà cũng phải đáp ứng
Luật An toàn thực phẩm áp dụng cho mọi tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh thực phẩm, không trừ người bán nhỏ. Điểm khác giữa người bán nhỏ và cơ sở lớn là có phải xin giấy chứng nhận hay không, chứ không phải có phải giữ sạch hay không. Bảng dưới tóm cách nhìn theo quy mô; chi tiết thủ tục bạn đối chiếu văn bản hiện hành và hỏi cơ quan y tế hoặc nông nghiệp ở địa phương.
| Quy mô | Giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện | Điều bạn vẫn phải làm |
|---|---|---|
| Bán nhỏ lẻ, chưa đăng ký kinh doanh | Thường không thuộc diện phải xin; nhiều địa phương yêu cầu ký bản cam kết bảo đảm an toàn thực phẩm | Nguyên liệu có nguồn gốc, nước sạch, dụng cụ riêng cho đồ sống và đồ chín, người nấu không đang mắc bệnh truyền nhiễm |
| Hộ kinh doanh sản xuất nhỏ lẻ | Tuỳ nhóm sản phẩm và quy định hiện hành; nhiều trường hợp chỉ cần cam kết | Như trên, cộng thêm giữ hoá đơn mua nguyên liệu, sổ ghi chép lô hàng |
| Cơ sở sản xuất có quy mô, giao cho đại lý | Thường phải có | Khu chế biến tách biệt khu sinh hoạt, kiểm tra sức khoẻ, tập huấn kiến thức an toàn thực phẩm |
Điều đáng nói là phần cột cuối giống nhau ở mọi nấc. Một mẻ chả giò làm trong bếp gia đình vẫn có thể gây ngộ độc cho cả một nhóm văn phòng, và khi đó trách nhiệm không phụ thuộc vào việc bạn có giấy hay chưa.
Sản phẩm đóng gói, gửi đi xa: thêm chuyện nhãn và công bố
Món ăn bán trong ngày, giao tận tay như bánh bao, xôi, chè, cơm trộn khác với món đóng hũ, đóng túi có hạn dùng vài tuần như mứt, ruốc, khô gà, hạt rang, nước sốt đóng chai. Nhóm sau được xem gần với thực phẩm bao gói sẵn, và khi đó câu hỏi về nhãn hàng hoá bắt đầu xuất hiện: tên sản phẩm, thành phần, khối lượng, ngày sản xuất, hạn dùng, tên và địa chỉ người chịu trách nhiệm.
Ngoài nhãn, nhiều loại thực phẩm bao gói sẵn khi sản xuất để bán còn phải làm thủ tục tự công bố sản phẩm trước khi lưu thông. Đây là việc người sản xuất tự kê khai sản phẩm của mình đạt chỉ tiêu an toàn, thường kèm kết quả kiểm nghiệm. Nhóm nào phải công bố, nhóm nào được miễn, hồ sơ nộp ở đâu là chi tiết đổi theo từng thời kỳ, nên bạn tra lại trên Cổng Dịch vụ công hoặc hỏi Sở Y tế, Sở Nông nghiệp và Môi trường nơi mình ở.
Nếu bạn đang ở giai đoạn thử thị trường, cách làm thận trọng là bán món tươi trong ngày cho người ở gần, chưa đóng hũ gửi đi các tỉnh. Khi đơn hàng ổn định và bạn muốn mở rộng, đó là lúc đi đủ ba bước: đăng ký hộ kinh doanh, đáp ứng điều kiện an toàn thực phẩm, làm nhãn và công bố nếu thuộc diện.
Những món cần dè chừng hơn cả
Có những loại đồ ăn nhà làm rủi ro cao hơn hẳn, vì chúng dễ hỏng, dễ nhiễm khuẩn hoặc liên quan tới quản lý riêng. Bán những món này, bạn nên đặc biệt cẩn thận và cân nhắc dừng nếu không kiểm soát được.
- Đồ ăn cho trẻ nhỏ, người bệnh như cháo dinh dưỡng đóng hộp, bột ăn dặm tự xay: người ăn yếu, hậu quả khi có sự cố nặng hơn.
- Rượu tự nấu, rượu ngâm: rượu là mặt hàng kinh doanh có điều kiện; rượu thủ công bán cho người khác có quy định riêng về giấy phép và kiểm soát chất lượng. Đây không phải chỗ để làm thử.
- Đồ ngâm, đồ lên men không qua nhiệt như mắm, dưa, nem chua: dễ hỏng nếu sai nhiệt độ, sai tỉ lệ muối, và khó nhận biết bằng mắt.
- Món có thịt, hải sản chế biến sẵn giao xa: chuỗi lạnh trên xe giao hàng thường không bảo đảm.
- Sản phẩm quảng cáo công dụng chữa bệnh như "trà giảm cân", "cao chữa mất ngủ": quảng cáo thực phẩm như thuốc là sai, bất kể bạn có giấy gì.
- Đồ ăn dùng nguyên liệu không rõ nguồn như thịt không có dấu kiểm dịch, phụ gia mua không nhãn.
Danh sách này không có nghĩa những món trên bị cấm hẳn với người nấu tại nhà. Nó có nghĩa là bạn cần hỏi kỹ điều kiện riêng trước khi bán, thay vì làm theo cảm giác "nhà nào cũng làm".
Nhìn từ phía người mua và trách nhiệm khi có sự cố
Người mua đồ ăn nhà làm thường tin vì "nhìn thấy người làm", nhưng họ vẫn là người tiêu dùng và có đủ quyền theo Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023: được thông tin đúng về sản phẩm, được an toàn khi sử dụng và được bồi thường khi hàng gây thiệt hại. Không có điều khoản nào miễn trách nhiệm cho người bán chỉ vì họ bán nhỏ hoặc bán qua mạng xã hội.
Với người bán, điều này dẫn tới vài việc rất thực tế. Ghi rõ thành phần dễ gây dị ứng như đậu phộng, tôm, sữa ngay trên bài đăng và trên hộp. Ghi ngày làm, cách bảo quản, dùng trong bao lâu. Giữ lại tin nhắn đặt hàng, ghi chép mẻ làm ngày nào. Nếu có khách phản ánh đau bụng sau khi ăn, hỏi han, ghi lại, ngừng bán mẻ đó và báo cho cơ sở y tế nếu có nhiều người cùng bị.
Nếu sự cố nghiêm trọng, có nhiều người phải nhập viện hoặc phía người mua đòi bồi thường số tiền lớn, đó là lúc nên nhờ người làm nghề luật tư vấn trước khi trả lời. Đừng tự hứa hẹn hay nhận lỗi bằng tin nhắn khi chưa rõ nguyên nhân, nhưng cũng đừng xoá bài, chặn khách; thái độ đó chỉ làm sự việc khó giải quyết hơn.
Lộ trình làm đúng ngay từ đầu cho người mới bán
Nếu bạn định biến món nhà làm thành một nguồn thu đều, thứ tự dưới đây giúp không phải làm lại từ đầu khi quy mô lớn lên.
- Chọn một hai món bạn làm chắc tay, dễ kiểm soát chất lượng, ưu tiên món ăn trong ngày.
- Tách khu nấu, dụng cụ và tủ lạnh dùng cho hàng bán khỏi đồ dùng sinh hoạt hằng ngày ở mức có thể.
- Mua nguyên liệu ở nơi có hoá đơn hoặc có nguồn gốc rõ, giữ lại phiếu mua.
- Ghi rõ trên bài đăng: thành phần chính, chất dễ dị ứng, ngày làm, cách bảo quản.
- Khi bán đều đặn, hỏi bộ phận một cửa ở xã, phường về đăng ký hộ kinh doanh và yêu cầu an toàn thực phẩm cho nhóm sản phẩm của mình.
- Trước khi đóng gói gửi đi xa hoặc giao cho cửa hàng khác, làm nhãn và tìm hiểu thủ tục công bố sản phẩm nếu thuộc diện.
- Hỏi cơ quan thuế về nghĩa vụ thuế theo doanh thu thực tế.
Câu hỏi thường gặp
Bán bánh dịp Trung thu vài tuần mỗi năm có phải đăng ký hộ kinh doanh không?
Thường là chưa, nếu bạn bán theo mùa, số lượng nhỏ, cho người quen và thu nhập thuộc mức thấp theo quy định của tỉnh. Dù vậy, điều kiện an toàn thực phẩm vẫn áp dụng. Nếu bạn nhận đơn sỉ cho công ty hoặc giao cho cửa hàng, nên tính chuyện đăng ký.
Không có giấy an toàn thực phẩm thì có bị phạt ngay không?
Còn tuỳ bạn thuộc nhóm nào. Người bán nhỏ lẻ chưa đăng ký kinh doanh thường không thuộc diện xin giấy chứng nhận cơ sở, nhưng vẫn có thể bị xử lý nếu vi phạm điều kiện vệ sinh hoặc bán thực phẩm không bảo đảm an toàn. Mức xử phạt cụ thể bạn đối chiếu văn bản hiện hành.
Ghi "hàng nhà làm, không chất bảo quản" có cần chứng minh không?
Nên có cơ sở cho mọi điều bạn ghi. Nếu nói không có chất bảo quản thì công thức phải thật sự không dùng. Thông tin sai về sản phẩm có thể bị coi là cung cấp thông tin không trung thực cho người tiêu dùng, kể cả khi bạn chỉ bán nhỏ.
Có được bán đồ ăn trong nhóm cư dân chung cư không?
Pháp luật chung không cấm, nhưng ban quản lý và quy chế toà nhà có thể đặt quy định về giao nhận hàng, dùng thang máy, để hàng ở sảnh. Bạn nên đọc quy chế toà nhà và giữ bếp gọn, không để mùi, khói ảnh hưởng hàng xóm.
Khách đặt hàng rồi bỏ, mình có được giữ tiền cọc không?
Nếu hai bên đã thoả thuận rõ khoản cọc và việc mất cọc khi khách huỷ, bạn có cơ sở để giữ. Nên nhắn rõ điều kiện ngay khi nhận cọc, tránh để đến lúc có chuyện mới nói. Với đồ ăn làm theo đơn riêng, thoả thuận này càng cần rõ.
Bán qua sàn thương mại điện tử có khác bán qua Facebook không?
Về nghĩa vụ an toàn thực phẩm thì như nhau. Khác ở chỗ các sàn thường đòi giấy tờ ngay khi mở gian hàng ngành thực phẩm, như đăng ký kinh doanh, giấy tờ an toàn thực phẩm hoặc công bố sản phẩm, nên bạn phải chuẩn bị sớm hơn.