Đốt rác sinh hoạt (túi ni lông, hộp xốp, rác nhà bếp lẫn lộn) trong sân nhà ở nơi đã có thu gom rác là không đúng quy định về bảo vệ môi trường và có thể bị xử phạt. Đốt lá cây, cành khô trong vườn ở nông thôn không bị cấm tuyệt đối ở mọi nơi, nhưng nhiều tỉnh, thành đã hạn chế, và người đốt luôn phải chịu trách nhiệm khi khói, lửa gây hại cho người khác.
Nhiều gia đình đốt rác vì quen, vì xe rác không vào tới ngõ, hoặc vì nghĩ đốt cho sạch. Bài này giải thích quy định đang đi theo hướng nào, vì sao đốt rác tại nhà là thói quen có hại hơn ta tưởng, và những cách xử lý rác, lá vườn thay thế mà vẫn hợp với điều kiện ở quê.
Luật bảo vệ môi trường nói gì về rác của hộ gia đình
Luật Bảo vệ môi trường 2020 đặt ra cách quản lý chất thải rắn sinh hoạt mới: hộ gia đình, cá nhân phải phân loại rác tại nguồn và chuyển giao cho đơn vị thu gom, vận chuyển theo quy định của địa phương. Luật chia rác sinh hoạt thành các nhóm chính: chất thải có khả năng tái sử dụng, tái chế; chất thải thực phẩm; và chất thải rắn sinh hoạt khác. Các địa phương được giao hướng dẫn cụ thể cách phân loại, giờ thu gom và giá dịch vụ.
Song song, luật liệt kê các hành vi bị nghiêm cấm, trong đó có việc vận chuyển, chôn lấp, đổ thải, đốt chất thải rắn không đúng quy trình kỹ thuật và quy định về bảo vệ môi trường. Đốt rác sinh hoạt ngoài trời, trong sân nhà, ở bãi đất trống không phải là cách xử lý được luật thừa nhận đối với khu vực đã có hệ thống thu gom.
Với lá cây, rơm rạ, phụ phẩm nông nghiệp, cách nhìn mềm hơn: đó là chất thải hữu cơ, có thể ủ, chôn, tận dụng. Nhưng việc đốt ngoài trời vẫn bị nhiều địa phương hạn chế, nhất là ở ven đô và vùng có ô nhiễm không khí theo mùa. Danh sách cấm, khung giờ, mức xử phạt khác nhau giữa các tỉnh, thành; bạn đối chiếu quy định của tỉnh và văn bản xử phạt về môi trường đang có hiệu lực.
Đốt gì, ở đâu: phân biệt từng trường hợp
Mỗi loại vật liệu và mỗi khu vực có cách nhìn khác nhau. Bảng dưới gom những trường hợp hay gặp nhất.
| Trường hợp | Cách nhìn của quy định | Cách xử lý thay thế |
|---|---|---|
| Rác sinh hoạt hỗn hợp ở thành phố, thị trấn cũ | Không được đốt; phải phân loại và giao cho đơn vị thu gom | Đăng ký thu gom với tổ dân phố, xã, phường; để rác đúng giờ, đúng điểm |
| Túi ni lông, chai nhựa, hộp xốp, cao su | Không được đốt ở bất cứ đâu ngoài lò đốt đạt chuẩn | Gom riêng; nhựa sạch có thể bán phế liệu |
| Lá khô, cành nhỏ trong vườn nhà phố | Không nên đốt; nhiều nơi hạn chế | Cho vào túi rác hữu cơ hoặc ủ làm phân |
| Lá, cành vườn ở nông thôn chưa có thu gom | Tuỳ quy định của tỉnh; luôn phải giữ an toàn cháy, không gây khói cho nhà bên | Ủ phân, chôn hố, phủ gốc cây |
| Rơm rạ sau thu hoạch | Nhiều tỉnh đã cấm hoặc hạn chế đốt rơm rạ ngoài đồng | Cuộn rơm bán, ủ, trồng nấm, vùi lại ruộng bằng chế phẩm |
| Đồ cũ, nệm, gỗ sơn, pin, bóng đèn | Không được đốt; một số là chất thải nguy hại | Giao cho điểm thu gom chất thải nguy hại, cồng kềnh theo hướng dẫn của địa phương |
Chữ "tuỳ quy định của tỉnh" không có nghĩa là được tự do đốt. Ngay cả ở nơi chưa có lệnh cấm đốt lá, việc đốt gây cháy lan, khói ảnh hưởng nặng tới hàng xóm vẫn có thể dẫn tới trách nhiệm dân sự và trách nhiệm về phòng cháy.
Vì sao đốt rác tại nhà có hại hơn ta tưởng
Nhiệt độ thấp, cháy không hết. Một đống rác trong sân cháy âm ỉ ở nhiệt độ thấp hơn nhiều so với lò đốt công nghiệp. Ở nhiệt độ đó, nhựa và các chất hữu cơ không cháy hết mà sinh ra khói chứa bụi mịn, carbon monoxide và các hợp chất độc như dioxin, furan.
Khói ở ngay tầm thở. Khói đốt rác bay là là sát mặt đất, đi thẳng vào nhà mình và nhà bên qua cửa sổ. Người già, trẻ nhỏ, người có bệnh hô hấp là nhóm chịu đầu tiên.
Tro còn độc chất. Tro từ rác lẫn nhựa, pin, đồ sơn chứa kim loại nặng. Đổ tro xuống vườn rau hay để mưa cuốn xuống ao, giếng là đưa chất độc trở lại bữa ăn.
Nguy cơ cháy. Mùa khô, gió mạnh, một đống lá cháy có thể bén sang hàng rào, mái lá, đống củi. Ở nhiều vùng nông thôn và ven rừng, đốt rác là nguyên nhân thường gặp của các đám cháy.
Khói bay sang nhà bên: trách nhiệm của người đốt
Ngoài lớp quy định về môi trường, đốt rác còn chạm vào quan hệ láng giềng. Bộ luật Dân sự đòi hỏi chủ sở hữu khi sử dụng tài sản không được gây ô nhiễm, không được làm ảnh hưởng tới quyền và lợi ích hợp pháp của người khác. Khói đốt rác thường xuyên tràn vào nhà bên, làm hư quần áo phơi, ảnh hưởng sức khoẻ của trẻ nhỏ là thiệt hại có thật.
Nếu lửa từ đống rác của bạn cháy lan làm hư hại tài sản nhà bên, bạn phải bồi thường. Nếu đám cháy gây thiệt hại lớn, câu chuyện không còn nằm ở tầng hành chính và dân sự nữa. Đây là lý do pháp luật về phòng cháy coi việc sử dụng lửa ngoài trời trong khu dân cư là hành vi cần kiểm soát.
Nếu bạn là người phải chịu khói, cách đầu tiên vẫn là nói chuyện. Rất nhiều người đốt rác không nhận ra khói đi đâu, vì họ đứng ở đầu gió. Khi nói chuyện không được, bạn có thể phản ánh với tổ dân phố, trưởng thôn hoặc UBND xã, phường. Chọn cửa phản ánh thế nào là một chủ đề riêng; ở đây chỉ cần nhớ rằng người đốt không có "quyền" làm khói nhà người khác chỉ vì lửa nằm trong sân nhà mình.
Thay vì đốt: xử lý rác và lá vườn tại nhà cho đúng
Những cách dưới đây phù hợp cả nhà phố lẫn nhà vườn ở quê. Bắt đầu từ việc phân loại, vì phần lớn khối lượng rác nhà bếp có thể xử lý mà không cần đốt.
- Tách riêng rác thực phẩm (vỏ rau, cơm thừa, bã trà) ngay trong bếp. Ở nhà phố, để vào túi riêng theo hướng dẫn phân loại của địa phương; ở quê, đổ vào hố ủ hoặc cho gia súc gia cầm.
- Gom chai nhựa, giấy, lon kim loại sạch để bán phế liệu hoặc giao cho điểm thu gom tái chế.
- Lá khô, cành nhỏ trong vườn: đào hố ủ hoặc làm thùng ủ, xếp xen lớp lá khô với rác thực phẩm, tưới ẩm, đảo định kỳ. Vài tháng sau có phân bón cho vườn.
- Lá to, cành lớn: băm nhỏ để phủ gốc cây giữ ẩm, hoặc phơi làm củi đun dùng ngay trong bếp có ống khói.
- Pin, bóng đèn, bình xịt côn trùng, dầu nhớt thải: giữ riêng trong thùng kín, giao cho điểm thu gom chất thải nguy hại khi địa phương tổ chức.
- Nếu khu nhà chưa có xe thu gom, đề nghị tổ dân phố, trưởng thôn đăng ký với xã, phường để được đưa vào tuyến thu gom; nhiều nơi chưa có chỉ vì chưa ai đề nghị.
Những câu quen miệng về đốt rác cần nghĩ lại
Đốt rác ở nhiều nơi là thói quen nhiều đời, nên đi kèm nó là những lý lẽ nghe rất hợp lý. Mỗi câu dưới đây đều có chỗ hở.
- "Đốt cho sạch, để rác bốc mùi còn bẩn hơn." Đốt làm rác biến khỏi mắt, nhưng chuyển nó thành khói và tro độc. Rác được phân loại, đậy kín, giao đúng giờ không bốc mùi và không đầu độc ai.
- "Nhà nào ở quê chẳng đốt." Thói quen chung không biến một việc thành hợp pháp. Nhiều tỉnh đã ra quy định riêng về đốt rác, đốt rơm rạ; nông thôn mới cũng đặt tiêu chí về thu gom và xử lý rác.
- "Đốt buổi tối cho đỡ khói." Ban đêm không khí lặng, khói không bốc cao mà đọng lại sát mặt đất, chui vào nhà đang đóng cửa ngủ. Đây chính là giờ khói gây hại nhiều nhất.
- "Chỉ đốt lá thôi, không có nhựa." Lá ướt cháy âm ỉ, sinh nhiều khói và bụi mịn. Thêm nữa, đống lá trong sân thường lẫn túi ni lông, vỏ hộp mà người đốt không để ý.
- "Đốt trong sân nhà mình, không ra đường thì ai cấm." Khói và lửa không dừng ở hàng rào. Quy định về môi trường và phòng cháy áp dụng cho hành vi đốt, không phân biệt đốt ở đâu trong khuôn viên.
Bỏ thói quen đốt rác thường không cần đến lệnh cấm, mà cần một chỗ để rác đi: một hố ủ ở góc vườn, một bao gom nhựa để bán, một lịch thu gom rõ ràng. Có những thứ đó, việc đốt tự nhiên ít đi.
Những ngày thật sự cần dùng lửa ngoài trời
Có những việc dùng lửa ngoài trời là một phần sinh hoạt bình thường: nướng thịt trong sân dịp cuối tuần, đun nồi bánh chưng ngày Tết, xử lý cành sâu bệnh theo hướng dẫn của cán bộ nông nghiệp. Những việc này không giống đốt rác: vật liệu cháy là củi, than, không phải nhựa; mục đích không phải tiêu huỷ chất thải.
Dù vậy, nguyên tắc an toàn vẫn như nhau: đặt bếp lửa xa mái, hàng rào, đống củi; có xô nước hoặc bình chữa cháy bên cạnh; không để trẻ nhỏ một mình gần lửa; dập tắt hẳn khi xong; không đốt khi gió mạnh hướng về nhà bên. Ở nhà phố chật, khói than nướng vẫn có thể làm phiền hàng xóm; chọn giờ, chọn góc sân phù hợp là cách tôn trọng nhau.
Nếu vườn có cây bị sâu bệnh nặng cần tiêu huỷ, hỏi cán bộ nông nghiệp xã cách xử lý đúng. Có loại bệnh cần chôn, có loại cần xử lý bằng chế phẩm; đốt không phải lúc nào cũng là cách tốt nhất.
Câu hỏi thường gặp
Đốt một ít giấy vụn, vỏ hộp trong sân có bị phạt không?
Ở nơi đã có thu gom rác, đốt rác sinh hoạt ngoài trời không đúng quy định là hành vi trái pháp luật về môi trường, dù số lượng ít. Thực tế việc xử phạt thường bắt đầu khi có phản ánh; cách tốt nhất là gom giấy bán phế liệu hoặc để vào rác tái chế.
Ở quê chưa có xe thu gom rác thì phải làm sao?
Bạn có thể ủ rác hữu cơ, gom riêng rác tái chế, và đề nghị trưởng thôn, UBND xã đưa thôn vào tuyến thu gom. Rác nhựa, ni lông không nên đốt; giữ lại trong bao kín cho đến khi có điểm thu gom gần nhất.
Đốt rơm rạ ngoài đồng sau gặt có bị cấm không?
Nhiều tỉnh, thành đã ban hành quy định cấm hoặc hạn chế đốt rơm rạ ngoài trời, nhất là ở khu vực ven đô và gần đường giao thông. Bạn hỏi UBND xã để biết quy định tại chỗ và các chương trình hỗ trợ thu gom, ủ rơm đang có.
Hàng xóm đốt rác khói bay sang nhà, mình có quyền yêu cầu dừng không?
Có. Người sử dụng tài sản không được gây ô nhiễm làm ảnh hưởng tới người khác. Bạn nên nói chuyện trực tiếp, nhờ tổ dân phố, trưởng thôn hoặc phản ánh với UBND xã, phường khi việc đốt lặp lại nhiều lần.
Đốt rác trong thùng phuy, lò tự chế thì có được coi là đúng không?
Không. Thùng phuy hay lò gạch tự xây không đạt nhiệt độ và không có hệ thống xử lý khí thải như lò đốt rác đạt quy chuẩn kỹ thuật, nên vẫn sinh khói độc và tro chứa kim loại nặng. Về bản chất, đó vẫn là đốt chất thải ngoài trời không đúng quy định.
Đốt lá cây cháy lan sang nhà bên thì chịu trách nhiệm gì?
Người đốt phải bồi thường thiệt hại tài sản và sức khoẻ cho người bị hại. Ngoài ra có thể bị xử phạt về vi phạm phòng cháy; nếu hậu quả nghiêm trọng, trách nhiệm có thể nặng hơn. Vì thế luôn đốt xa nhà, có nước sẵn và dập tắt hẳn.