Bạn có quyền phản đối việc bị quay, chụp và đề nghị người kia xoá, nhất là khi họ nhắm vào riêng bạn. Nhưng pháp luật không cho bạn quyền giật điện thoại, đập máy hay ép buộc bằng vũ lực. Nếu người kia không chịu xoá, con đường đúng là ghi nhận lại, nhờ người có thẩm quyền can thiệp khi cần, và xử lý việc sử dụng hình ảnh sau đó.
Tình huống này xảy ra hằng ngày: một người lạ chĩa điện thoại vào bạn ở quán ăn, trên xe buýt, giữa lúc va chạm giao thông, hay khi bạn đang tranh cãi với ai đó. Phản ứng trong vài giây đầu quyết định chuyện sẽ dừng lại ở một lời nhắc hay leo thang thành xô xát. Bài này giúp bạn biết mình có quyền gì, giới hạn ở đâu, và nên làm gì theo từng mức độ.
Luật bảo vệ bạn ở chỗ nào
Bộ luật Dân sự 2015 coi hình ảnh là quyền nhân thân: việc sử dụng hình ảnh của bạn phải được bạn đồng ý, trừ một số trường hợp như hoạt động công cộng mà không làm tổn hại danh dự của bạn. Luật cũng bảo vệ bí mật đời tư: việc thu thập, công khai thông tin về đời sống riêng tư của bạn phải có sự đồng ý của bạn. Ngoài ra, hình ảnh khuôn mặt là dữ liệu cá nhân, được bảo vệ theo Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025.
Những quy định này cho bạn quyền phản đối, quyền yêu cầu chấm dứt hành vi xâm phạm, yêu cầu gỡ bỏ, xin lỗi, cải chính và bồi thường nếu có thiệt hại. Chúng được thực hiện thông qua thương lượng, thông qua nền tảng mạng xã hội, thông qua cơ quan nhà nước hoặc toà án, chứ không phải bằng việc tự giành lấy thiết bị của người khác.
Phải nói thêm rằng quyền xoá dữ liệu cá nhân theo pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân chủ yếu áp dụng với tổ chức, cá nhân xử lý dữ liệu một cách có hệ thống, như doanh nghiệp hay nền tảng. Với một người lạ cầm điện thoại, yêu cầu xoá của bạn ở thời điểm đó mang tính đề nghị nhiều hơn là một nghĩa vụ có thể cưỡng chế ngay tại chỗ. Sức nặng pháp lý thật sự nằm ở bước sau: nếu họ sử dụng, công bố hình ảnh trái ý bạn.
Cũng cần hiểu rằng ở nơi công cộng, việc một người giơ máy lên chụp chưa chắc đã là vi phạm. Nhiều khi bạn chỉ lọt vào khung hình của họ. Hỏi lại một cách bình tĩnh thường giúp bạn biết họ đang làm gì, và phần lớn trường hợp mọi chuyện dừng ở đó.
Bạn được làm gì và không được làm gì
Khi bị quay ngoài ý muốn, cảm giác bức xúc là tự nhiên. Bảng dưới giúp bạn biết phản ứng nào là quyền chính đáng, phản ứng nào có thể khiến mình thành người vi phạm:
| Được làm | Không được làm |
|---|---|
| Nói rõ là bạn không đồng ý bị quay, đề nghị dừng | Giật, cướp điện thoại của người kia |
| Đề nghị xoá ảnh, đoạn phim có bạn | Đập máy, ném máy, làm hỏng tài sản |
| Che mặt, quay lưng, rời khỏi khu vực | Đánh, xô đẩy, giữ người kia lại |
| Nhờ bảo vệ, quản lý nơi đó, công an khu vực can thiệp | Kêu gọi người xung quanh vây, doạ nạt |
| Ghi nhớ đặc điểm, thời gian, địa điểm để phản ánh sau | Tự quay lại người kia rồi đăng lên mạng để trả đũa |
Giật điện thoại của người khác, dù với lý do bảo vệ hình ảnh của mình, có thể bị xem xét như hành vi xâm phạm tài sản, gây rối trật tự, nặng hơn là cưỡng đoạt hoặc cướp tài sản tuỳ tình tiết. Nhiều người từ vị trí bị xâm phạm đã trở thành người bị xử lý vì một phút nóng giận.
Phản ứng từng bước khi phát hiện bị quay
Ví dụ giả định: bạn đang tranh luận với nhân viên giao hàng trước cửa nhà ở Bình Dương cũ, nay thuộc TP. Hồ Chí Minh, thì thấy một người đi đường dừng xe quay lại. Bạn có thể làm như sau:
- Hạ giọng, dừng cuộc tranh luận nếu có thể. Những đoạn phim gây hại nhất thường là lúc cả hai bên mất bình tĩnh.
- Nói thẳng với người quay: "Bạn vui lòng dừng quay và xoá giúp đoạn có mặt người này, người này không đồng ý." Giữ giọng bình thường.
- Nếu họ đồng ý, có thể đề nghị họ cho bạn xem đã xoá, nhưng không cầm máy của họ.
- Nếu họ từ chối, đừng giằng co. Ghi nhớ đặc điểm người đó, biển số xe nếu có, thời gian và địa điểm.
- Nếu sau đó đoạn phim xuất hiện trên mạng, lưu lại bằng chứng và yêu cầu gỡ qua kênh phù hợp.
Cách phản ứng này có thể không cho bạn cảm giác thắng ngay lúc đó, nhưng nó giữ bạn ở vị trí đúng trong mắt pháp luật và trong mắt người xem nếu đoạn phim có được đăng.
Những trường hợp cần báo ngay cho công an
Bị quay lén ở nơi riêng tư. Nhà vệ sinh, phòng thay đồ, phòng ngủ khách sạn, nhà nghỉ là nơi người ta có quyền kỳ vọng hoàn toàn riêng tư. Phát hiện thiết bị ghi hình hay người quay lén ở đó, hãy rời khỏi khu vực, báo quản lý cơ sở và báo công an ngay. Đây không còn là chuyện dân sự đơn thuần.
Bị bám theo, quay liên tục nhiều ngày. Một người theo bạn từ nơi này sang nơi khác và quay lại, hay xuất hiện nhiều lần ở chỗ làm, chỗ ở của bạn, là dấu hiệu quấy rối. Hãy ghi lại các lần xảy ra và trình báo công an nơi cư trú.
Bị quay kèm lời đe doạ. Người quay doạ đăng lên mạng nếu bạn không đưa tiền, không làm theo yêu cầu của họ, là dấu hiệu của hành vi cưỡng đoạt. Đừng thương lượng một mình.
Trẻ em bị người lạ quay cận mặt, hỏi chuyện. Cha mẹ nên đưa trẻ tránh xa, ghi nhớ đặc điểm người đó và báo bảo vệ, công an khu vực.
Bị quay khi đang làm việc: tài xế, người giao hàng, nhân viên bán hàng
Một nhóm hay bị quay nhất là những người làm dịch vụ: tài xế xe công nghệ, người giao hàng, nhân viên thu ngân, phục vụ quán. Khi có va chạm với khách, điện thoại thường được rút ra ngay, và đoạn phim có thể lên mạng trong vài phút với tiêu đề một chiều. Người lao động ở vị trí này thường ngại phản ứng vì sợ bị đánh giá thấp, bị khách khiếu nại lên công ty.
Dù đang làm việc, bạn vẫn có quyền đối với hình ảnh của mình như mọi người. Bạn được quyền nói rõ là không đồng ý bị quay, đề nghị khách trao đổi bình thường, và báo ngay cho quản lý hoặc bộ phận hỗ trợ của công ty về sự việc. Nhiều nền tảng gọi xe, giao hàng có kênh hỗ trợ đối tác khi bị khách quay và đăng tải sai sự thật.
Cũng nên biết rằng khách có thể có lý do chính đáng để ghi lại sự việc liên quan đến quyền lợi của họ, như bị tính sai tiền, giao sai hàng. Điều bạn có thể đòi hỏi là đoạn phim được dùng đúng mục đích, không bị cắt ghép, không kèm lời xúc phạm. Giữ thái độ bình tĩnh trong lúc bị quay chính là cách bảo vệ mình tốt nhất, vì khi đó đoạn phim sẽ cho thấy bạn đã cư xử đúng mực.
Nhìn từ phía người cầm máy
Người quay không phải lúc nào cũng có ý xấu. Có người quay một sự việc trên đường để làm chứng, có người đang quay cảnh phố phường mà bạn lọt vào, có người làm nội dung về đời sống. Khi được nhắc, cách cư xử đúng là dừng quay, giải thích ngắn gọn, và xoá nếu không có lý do chính đáng để giữ. Một đoạn phim không đáng để đánh đổi một cuộc xô xát.
Trường hợp bạn quay để làm chứng cho một sự việc liên quan trực tiếp đến mình, ví dụ va chạm giao thông, bị đối xử không đúng ở một cơ sở dịch vụ, bạn có lý do để giữ lại đoạn phim làm căn cứ. Khi đó, hãy nói rõ là bạn giữ để làm việc với cơ quan có thẩm quyền và sẽ không đăng lên mạng. Lời hứa đó cần được giữ.
Còn nếu bạn quay để đăng mạng, câu hỏi cần đặt ra là người trong đoạn phim có đồng ý không. Nếu không, hoặc làm mờ mặt họ, hoặc không đăng. Các bài khác trong danh mục này nói chi tiết hơn về từng tình huống đăng ảnh người khác.
Khi đoạn phim đã lên mạng
Nếu đoạn phim có bạn đã được đăng, bạn vẫn còn nhiều cách bảo vệ mình. Lưu đường dẫn, chụp màn hình bài đăng kèm thời gian và số lượt chia sẻ. Nhắn người đăng đề nghị gỡ. Dùng chức năng báo cáo vi phạm quyền riêng tư của nền tảng, chọn đúng mục người trong ảnh hoặc video là bạn. Khi đoạn phim kèm lời xúc phạm, bịa đặt, gửi đơn tới công an nơi cư trú.
Trường hợp đoạn phim lan truyền rộng, gây thiệt hại thật như bị mất việc, bị quấy rối, bạn có thể khởi kiện dân sự tại toà án nhân dân khu vực có thẩm quyền, yêu cầu chấm dứt hành vi, xin lỗi, cải chính công khai và bồi thường thiệt hại vật chất lẫn tinh thần. Để biết vụ việc của mình nên đi đường nào, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com) hoặc tổ chức trợ giúp pháp lý ở địa phương.
Điều quan trọng là đừng đáp trả bằng cách đăng ngược lại hình ảnh người quay kèm lời lẽ nặng nề. Làm như vậy chỉ tạo thêm một vụ xâm phạm mới, và đặt bạn vào thế cùng sai trong mắt cơ quan giải quyết.
Câu hỏi thường gặp
Người lạ quay mình ở quán ăn mà không chịu xoá thì có giật máy được không?
Không. Giật máy của người khác có thể khiến bạn bị xử lý vì xâm phạm tài sản, gây rối trật tự. Hãy đề nghị quản lý quán can thiệp, ghi nhớ đặc điểm người đó, và xử lý việc sử dụng hình ảnh nếu họ đăng lên mạng.
Chỉ bị quay mà chưa bị đăng thì mình có thể làm gì?
Bạn có quyền phản đối và đề nghị xoá. Nếu việc quay xảy ra ở nơi riêng tư, kéo dài hoặc kèm đe doạ, hãy báo công an. Nếu chỉ là lọt khung hình ở nơi công cộng, phần lớn trường hợp một lời nhắc lịch sự là đủ.
Quay lại người đang quay mình để làm bằng chứng có được không?
Ghi lại để làm căn cứ trình báo là có thể hiểu được, miễn bạn giữ bình tĩnh và không dùng nó để khiêu khích. Không nên đăng đoạn phim đó lên mạng để trả đũa, vì người kia cũng có quyền đối với hình ảnh của họ.
Bị quay trong lúc va chạm giao thông, có nên đòi xoá không?
Đoạn phim đó có thể giúp xác định lỗi, kể cả có lợi cho bạn. Thay vì đòi xoá, hãy đề nghị người quay không đăng lên mạng và cung cấp cho cơ quan giải quyết nếu cần. Nếu bị đăng kèm lời quy kết, bạn có quyền yêu cầu gỡ.
Phát hiện camera giấu trong phòng thay đồ thì làm gì trước?
Không chạm vào thiết bị để giữ nguyên hiện trường. Rời khỏi phòng, báo ngay quản lý cơ sở và gọi công an. Ghi lại thời gian, vị trí phát hiện. Đây là hành vi xâm phạm nghiêm trọng, cần cơ quan chức năng xử lý.
Người quay nói "nơi công cộng ai cũng được quay" có đúng không?
Chỉ đúng một phần. Ghi hình ở nơi công cộng không bị cấm chung, nhưng việc sử dụng hình ảnh của bạn vẫn cần sự đồng ý trong phần lớn trường hợp, và việc quay nhằm quấy rối, bêu riếu thì không được bảo vệ bởi câu nói đó.