Có thể vi phạm. Tin nhắn, cuộc gọi, thư điện tử là hình thức trao đổi thông tin riêng tư, được Hiến pháp và Bộ luật Dân sự bảo đảm an toàn và bí mật, kể cả giữa vợ và chồng. Lén mở điện thoại của người kia, đọc tin nhắn, chụp lại rồi gửi cho người khác là xâm phạm quyền đó. Mức độ trách nhiệm tuỳ cách làm và hậu quả: từ yêu cầu chấm dứt, bồi thường, xử phạt hành chính, tới các tình huống nghiêm trọng có thể bị xem xét về hình sự.
Nhiều cặp vợ chồng thoải mái đưa điện thoại cho nhau, và điều đó hoàn toàn bình thường. Ranh giới nằm ở chữ "đồng ý". Bài này giúp bạn phân biệt đâu là sự cởi mở được hai bên chấp nhận, đâu là việc tự ý xâm nhập; nói rõ vì sao những gì đọc lén được thường không giúp ích như bạn nghĩ; và gợi ý cách hành xử khi đang nghi ngờ hoặc khi phát hiện mình là người bị đọc lén.
Vì sao vợ chồng cũng không được tự ý đọc tin nhắn của nhau
Hiến pháp 2013 ghi nhận: thư tín, điện thoại, điện tín và các hình thức trao đổi thông tin riêng tư khác của mỗi người được bảo đảm an toàn và bí mật. Bộ luật Dân sự 2015 nhắc lại tinh thần đó và nói rõ việc bóc mở, kiểm soát, thu giữ thư tín, cơ sở dữ liệu điện tử và các hình thức trao đổi thông tin riêng tư khác chỉ được thực hiện trong trường hợp luật quy định. Không có quy định nào nói vợ chồng là ngoại lệ.
Hôn nhân tạo ra nhiều quyền và nghĩa vụ chung: tài sản chung, nghĩa vụ nuôi con, chung thuỷ. Nhưng nó không gộp hai con người thành một chủ thể. Một cuộc trò chuyện trên điện thoại của chồng có hai người: chồng và người bên kia. Khi vợ đọc lén, không chỉ quyền riêng tư của chồng bị đụng tới mà cả của người thứ ba, người chưa từng đồng ý cho ai ngoài người nhận đọc tin của mình.
Việc biết mật khẩu cũng không thay đổi bản chất. Người kia có thể cho bạn mật khẩu để gọi điện khi điện thoại bạn hết pin, để xem ảnh con, để trả lời một tin nhắn công việc giúp. Đồng ý cho dùng vào việc đó không phải đồng ý cho đọc mọi thứ, mọi lúc.
Cởi mở hay xâm phạm: phân biệt qua tình huống
Cùng là cầm điện thoại người kia, nhưng hoàn cảnh khác nhau thì cách đánh giá khác hẳn.
| Tình huống | Đánh giá | Ghi chú |
|---|---|---|
| Hai người thống nhất không đặt mật khẩu với nhau, ai cầm máy ai cũng được | Có đồng ý | Vẫn nên tôn trọng khi người kia muốn đổi |
| Người kia nhờ bạn đọc tin nhắn khi đang lái xe | Có đồng ý cho việc cụ thể | Chỉ đọc đúng tin được nhờ |
| Lúc người kia ngủ, lấy vân tay mở khoá máy để đọc | Có dấu hiệu xâm phạm | Không có đồng ý, cố ý vượt khoá |
| Đăng nhập tài khoản mạng xã hội của người kia trên máy mình | Có dấu hiệu xâm phạm, rủi ro cao hơn | Có thể đụng tới quy định về truy cập trái phép |
| Cài ứng dụng sao chép tin nhắn từ máy người kia | Rủi ro rất cao | Can thiệp phương tiện điện tử của người khác |
| Chụp tin nhắn đọc lén gửi cho gia đình, đăng lên mạng | Xâm phạm nặng hơn | Phát tán đời tư, có thể kèm xúc phạm danh dự |
Bảng không liệt kê chi tiết cách làm của những hành vi rủi ro, vì đó là điều không nên làm. Điểm cần nhớ: càng phải vượt qua một lớp khoá, một lớp đăng nhập, càng phải che giấu, thì càng xa sự đồng ý.
Những gì có thể xảy ra với người đọc lén
Trách nhiệm dân sự. Người bị đọc lén có quyền yêu cầu chấm dứt hành vi, xoá bản chụp, buộc xin lỗi, cải chính, và bồi thường thiệt hại tinh thần nếu có. Người thứ ba trong cuộc trò chuyện, nếu thông tin của họ bị phát tán, cũng có quyền tương tự.
Xử phạt hành chính. Các văn bản xử phạt về an ninh mạng, dữ liệu cá nhân, trật tự xã hội có những hành vi liên quan đến thu thập, sử dụng trái phép thông tin của người khác. Bài không nêu mức tiền cụ thể vì các văn bản này đã và đang được sửa đổi; hãy đối chiếu văn bản hiện hành.
Có thể bị xem xét về hình sự trong trường hợp nghiêm trọng. Bộ luật Hình sự có tội danh về xâm phạm bí mật hoặc an toàn thư tín, điện thoại, điện tín và hình thức trao đổi thông tin riêng tư khác. Việc một hành vi có tới mức đó hay không phụ thuộc nhiều yếu tố mà chỉ cơ quan tố tụng đánh giá được; mục đích ở đây là để bạn biết đây không phải chuyện "trong nhà, không ai quản".
Mất thế trong tranh chấp hôn nhân. Người đọc lén thường nghĩ mình đang gom bằng chứng. Thực tế, khi ra toà, nguồn gốc tài liệu bị đặt câu hỏi, và chính việc xâm phạm đời tư có thể bị bên kia nêu ra. Bạn có thể đúng về chuyện ngoại tình mà vẫn ở thế bất lợi về cách làm.
Cài ứng dụng theo dõi lên máy người kia: vì sao nặng hơn nhiều
Liếc qua màn hình lúc người kia để máy trên bàn là một chuyện. Cài vào máy của họ một phần mềm tự động chép tin nhắn, ghi cuộc gọi, gửi vị trí về máy mình là chuyện khác hẳn về bản chất. Hành vi thứ hai là can thiệp vào một thiết bị điện tử của người khác để thu thông tin liên tục, có chủ đích, kéo dài, và thường phải vượt qua các lớp bảo vệ của thiết bị.
Các ứng dụng loại này thường được quảng cáo là để "quản lý con", "chống mất máy". Với trẻ nhỏ và cha mẹ biết rõ, có những công cụ quản lý công khai và minh bạch. Nhưng cài lén lên máy của một người trưởng thành, giấu biểu tượng để họ không biết, là đúng kiểu hành vi mà pháp luật về an ninh mạng, dữ liệu cá nhân và các quy định hình sự liên quan hướng tới. Bài không liệt kê tên hay cách dùng các ứng dụng này.
Ngoài rủi ro pháp lý, ứng dụng theo dõi lén còn gửi toàn bộ dữ liệu của người bị theo dõi về máy chủ của bên bán phần mềm, mà bạn không biết họ là ai, ở đâu. Thứ bạn tưởng chỉ mình đọc có thể đang nằm trong tay người lạ.
Khi hai người tự nguyện mở điện thoại cho nhau
Có những cặp vợ chồng chọn cách không đặt bí mật với nhau: cùng biết mật khẩu, thoải mái cầm máy nhau. Đó là lựa chọn của hai người trưởng thành và pháp luật không can thiệp. Điều cần giữ là sự tự nguyện phải còn nguyên ở cả hai phía, và mỗi người vẫn có quyền đổi ý.
Thoả thuận như vậy dễ trượt thành kiểm soát khi chỉ một bên đòi xem, bên kia không dám từ chối; khi việc kiểm tra diễn ra hằng ngày kèm tra hỏi; hay khi một người bị cấm có bất kỳ cuộc trò chuyện nào mà người kia không đọc được. Lúc đó, câu "vợ chồng thì có gì phải giấu" đã không còn là sự cởi mở mà là áp lực.
Một cách kiểm tra đơn giản: nếu người kia nói "từ nay anh, em muốn giữ riêng điện thoại", bạn có chấp nhận được mà không trừng phạt họ bằng cách nào đó không. Nếu câu trả lời là không, thoả thuận đó chưa thật sự là tự nguyện.
Nhìn từ phía người bị đọc lén
Phát hiện vợ hoặc chồng đọc tin nhắn của mình là cảm giác bị phản bội theo một kiểu khác. Phản ứng đầu tiên thường là giận dữ, nhưng hãy cố tách hai câu hỏi: người kia vi phạm quyền của mình ra sao, và vì sao họ làm vậy. Câu thứ nhất có câu trả lời pháp lý; câu thứ hai mới là thứ quyết định cuộc hôn nhân đi về đâu.
Về phía bảo vệ, bạn có thể đổi mật khẩu, tắt mở khoá bằng vân tay của người khác đã đăng ký, đăng xuất các thiết bị lạ khỏi tài khoản mạng xã hội và thư điện tử, kiểm tra những ứng dụng lạ trên máy. Đây là quyền tự bảo vệ chính đáng của bất kỳ ai. Nếu thông tin riêng của bạn đã bị gửi đi, đăng lên, bạn có quyền yêu cầu gỡ và có thể phản ánh với cơ quan chức năng.
Nếu việc đọc lén đi kèm kiểm soát chặt chẽ khác như giữ tiền, cấm gặp người thân, đe doạ, thì đó có thể là dấu hiệu của bạo lực tinh thần trong gia đình. Hãy tìm tới người thân tin cậy, công an cấp xã hoặc các đường dây hỗ trợ phòng chống bạo lực gia đình.
Khi đang nghi ngờ: lối đi đúng thay cho việc đọc lén
Nghi ngờ trong hôn nhân là chuyện có thật và đáng được giải quyết. Câu hỏi là giải quyết bằng cách nào để không biến mình thành người vi phạm.
- Nói ra điều bạn đang lo, bằng những gì bạn đã thấy trực tiếp, không bằng phỏng đoán. Hỏi thẳng thường đau nhưng ít rủi ro hơn mọi cách khác.
- Đề nghị một thoả thuận minh bạch cho cả hai: ví dụ cùng mở điện thoại cho nhau xem trong một giai đoạn, nếu cả hai đều muốn. Thoả thuận có đồng ý khác hẳn việc lén lút.
- Tìm người thứ ba có chuyên môn: chuyên gia tư vấn hôn nhân, người lớn tuổi trong gia đình mà hai bên tin, hoặc trung tâm tư vấn gia đình ở địa phương.
- Nếu đã tính tới ly hôn, hỏi luật sư trước khi thu thập bất cứ thứ gì. Bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết loại tài liệu nào thường được xem xét và cách có được nó mà không vi phạm quyền của người khác.
- Giữ an toàn cho bản thân và con cái nếu mâu thuẫn có dấu hiệu bạo lực. Mọi thủ tục pháp lý đều có thể làm sau.
Câu hỏi thường gặp
Vợ, chồng tự nguyện đưa mật khẩu thì mình đọc tin nhắn có sao không?
Đưa mật khẩu là một dạng đồng ý, nhưng đồng ý cho việc gì thì phải hiểu theo hoàn cảnh. Nếu hai người đã thống nhất điện thoại không có bí mật gì với nhau, việc xem thường không có vấn đề. Nếu mật khẩu chỉ được đưa để gọi điện giúp, đọc tin nhắn riêng vẫn là vượt quá điều được đồng ý.
Đọc tin nhắn trên máy tính bảng dùng chung trong nhà có bị coi là xem trộm không?
Máy dùng chung không làm tin nhắn thành tin nhắn chung. Nếu tài khoản của người kia đồng bộ sang máy dùng chung mà họ không biết, việc bạn chủ động mở ra đọc vẫn có thể bị coi là xâm phạm. Cách đúng là nhắc họ đăng xuất.
Ảnh chụp tin nhắn đọc lén có làm bằng chứng ngoại tình khi ly hôn được không?
Tài liệu có nguồn gốc từ việc xâm phạm đời tư dễ bị bên kia phản đối và có thể khiến bạn gặp rắc rối. Toà án xem xét chứng cứ theo quy định tố tụng. Hãy hỏi luật sư để biết cách có tài liệu hợp pháp trước khi làm.
Đọc lén điện thoại của vợ, chồng có bị đi tù không?
Không phải mọi hành vi đều tới mức hình sự. Đa số rơi vào trách nhiệm dân sự hoặc xử phạt hành chính. Việc có bị xem xét hình sự hay không tuỳ cách làm, mức độ và hậu quả, do cơ quan tố tụng đánh giá. Đừng coi đó là lý do để làm, vì cả ba mức trách nhiệm đều có thật.
Mình phát hiện bị đọc tin nhắn thì có nên báo công an ngay không?
Tuỳ mức độ. Nếu chỉ là lần xem điện thoại trong lúc ghen, nói chuyện thẳng thường giải quyết được hơn. Nếu tin nhắn đã bị phát tán, bị dùng để đe doạ, hoặc đi kèm kiểm soát và bạo lực, bạn nên phản ánh với công an cấp xã và giữ lại những gì chứng minh việc đó.
Người thứ ba trong đoạn chat bị lộ thông tin thì họ có quyền gì?
Họ có quyền như bất kỳ ai bị xâm phạm đời tư: yêu cầu gỡ bỏ nội dung bị phát tán, yêu cầu xin lỗi, bồi thường nếu có thiệt hại. Việc đọc lén một cuộc trò chuyện vì vậy có thể kéo theo trách nhiệm với nhiều người, không chỉ với vợ hoặc chồng.