Được, nếu báo trước; không đòi được, nếu khách chỉ biết khi cầm hoá đơn. Pháp luật không cấm quán ăn, quán cà phê tăng giá hay cộng phụ thu vào ngày lễ, Tết. Thứ pháp luật đòi hỏi là khách phải được biết giá thật, gồm cả các khoản cộng thêm, trước khi quyết định gọi món.
Vì vậy câu hỏi đúng không phải là "quán có được phụ thu không" mà là "quán đã cho mình biết khoản này lúc nào và bằng cách nào". Bài này đi qua từng khoản hay xuất hiện trên hoá đơn, cách hiểu "đã báo trước" cho đúng, và cách cả khách lẫn chủ quán xử lý cho êm khi vướng.
Vì sao quán được tính phụ thu nhưng không được tính bất ngờ
Người bán hàng hoá, dịch vụ được tự định giá — đó là nền của kinh doanh. Ngày lễ, quán phải trả nhân viên cao hơn ngày thường, nguyên liệu lên giá, có khi phải thuê thêm người phụ. Việc chuyển một phần chi phí đó sang giá bán là chuyện kinh doanh bình thường, không có quy định nào bắt quán giữ nguyên giá quanh năm.
Nhưng tự định giá đi kèm một nghĩa vụ: giá phải rõ. Luật Giá 2023 (có hiệu lực từ 1/7/2024) yêu cầu người bán niêm yết giá hàng hoá, dịch vụ ở nơi khách dễ thấy, và không được thu cao hơn giá đã niêm yết. Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 (cũng có hiệu lực từ 1/7/2024) cho người tiêu dùng quyền được cung cấp thông tin chính xác, đầy đủ về giá, phí và các khoản phải trả trước khi giao dịch.
Ghép hai điều đó lại: phụ thu là một phần của giá. Một phần của giá mà khách không được biết trước thì không phải là phần khách đã đồng ý trả. Hợp đồng mua bán giữa khách và quán — dù chỉ là gọi một tô phở — được giao kết trên cơ sở giá mà khách thấy lúc gọi. Quán không thể đơn phương thêm điều khoản sau khi khách đã ăn xong.
Cách đọc chi tiết từng văn bản, mức xử phạt khi không niêm yết hay thu cao hơn giá niêm yết, bạn đối chiếu văn bản hiện hành hoặc hỏi Sở Công Thương nơi quán hoạt động; ở đây chỉ cần nắm nguyên lý: báo trước thì đòi được, giấu thì không.
Những khoản hay gặp trên hoá đơn và cách nhìn từng khoản
Không phải khoản cộng thêm nào cũng giống nhau. Bảng dưới gom các khoản hay gặp nhất ở quán ăn, quán nhậu, quán cà phê trong dịp lễ, kèm điều kiện để mỗi khoản được coi là hợp lệ.
| Khoản trên hoá đơn | Khi nào quán đòi được | Khi nào khách có quyền không trả |
|---|---|---|
| Phụ thu ngày lễ, Tết theo phần trăm | Có thông báo ở cửa, trên quầy hoặc trên thực đơn, ghi rõ mức và ngày áp dụng | Không có thông báo nào, nhân viên cũng không nói khi khách gọi món |
| Phí phục vụ theo phần trăm hoá đơn | Ghi rõ trong thực đơn hoặc nói rõ khi đặt bàn, kèm mức phần trăm | Chỉ xuất hiện dưới dạng một dòng tự cộng ở cuối hoá đơn |
| Khăn lạnh, giấy ướt | Có giá ghi sẵn và khách được quyền không dùng | Bày sẵn trên bàn, không có giá, khách không được hỏi ý |
| Đồ nhắm, đậu phộng, bánh tráng bày sẵn | Nhân viên hỏi trước hoặc có giá ghi rõ | Tự bày ra rồi tính tiền, kể cả khi khách không đụng tới |
| Phí phòng riêng, phí bàn khu đẹp | Thoả thuận khi đặt chỗ, có xác nhận bằng tin nhắn hoặc lời nói rõ ràng | Khách ngồi vào khu đó theo hướng dẫn của nhân viên mà không ai nói có phí |
| Giá đã gồm hay chưa gồm thuế | Thực đơn ghi rõ giá chưa gồm thuế giá trị gia tăng | Không ghi gì, đến hoá đơn mới cộng thêm một dòng thuế |
Điểm chung của cột bên phải là khách không có cơ hội từ chối. Với khăn lạnh hay đĩa đậu phộng, nhiều quán coi là chuyện nhỏ, nhưng khi không có giá và không có lựa chọn thì về bản chất là bán ép. Ngược lại, nếu quán đã ghi rõ và khách vẫn dùng, việc khách cãi lại sau đó không có nhiều cơ sở.
Thế nào là "đã báo trước" cho đúng
Đặt ở chỗ khách thấy trước khi gọi món. Một tờ thông báo dán trong bếp hay sau quầy thu ngân không giúp gì cho khách ngồi ngoài vỉa hè. Chỗ hợp lý là cửa ra vào, đầu thực đơn, hoặc trên bàn. Nếu quán dùng thực đơn quét mã, phần phụ thu nên nằm ngay trang đầu, không giấu ở cuối.
Ghi mức cụ thể, không ghi chung chung. "Có phụ thu ngày lễ" mà không nói bao nhiêu thì khách vẫn không biết mình sẽ trả gì. Cách viết rõ là ghi phần trăm hoặc số tiền cộng thêm mỗi món, kèm những ngày áp dụng.
Nói bằng miệng cũng được, nhưng phải nói trước. Với quán nhỏ không in thực đơn, nhân viên nói "hôm nay lễ, quán cộng thêm mười phần trăm" khi khách vừa ngồi xuống là đủ để khách quyết định ở lại hay đi. Nói lúc mang hoá đơn ra thì đã muộn.
Đặt bàn trước thì báo ngay lúc đặt. Nhóm đặt bàn qua tin nhắn nên nhận được thông tin phụ thu, phí phòng, giá đã gồm thuế hay chưa ngay trong tin xác nhận. Tin nhắn đó cũng là thứ cả hai bên dựa vào khi có hiểu lầm.
Áp dụng như nhau cho mọi khách. Phụ thu chỉ áp cho bàn khách lạ, khách du lịch, còn khách quen thì không, là dấu hiệu của việc "chặt khách". Ngoài chuyện giá, cách làm này làm mất lòng tin nhanh hơn bất kỳ khoản lời nào thu được.
Góc nhìn của chủ quán: chi phí ngày lễ tăng thật, làm sao thu cho đúng
Chủ quán có lý khi nói ngày lễ phải trả lương nhân viên cao hơn ngày thường theo Bộ luật Lao động, chợ đầu mối tăng giá, điện nước và tiền thuê người phụ đều đội lên. Phụ thu là cách nhiều quán chọn để không phải in lại thực đơn chỉ cho vài ngày. Cách đó hợp lý, miễn là làm đúng quy trình.
Cách làm an toàn nhất là in một tấm thông báo nhỏ, rõ mức và thời gian, đặt ở cửa và trên từng bàn từ trước ngày lễ một hai hôm. Nhân viên được dặn nói lại khi khách ngồi xuống. Trên hoá đơn, phụ thu nằm thành một dòng riêng có ghi tên khoản, không trộn vào giá từng món. Khách thấy minh bạch thì ít khi cãi, và nếu có ai cãi, quán có bằng chứng là đã thông báo.
Ngược lại, những thứ nên bỏ hẳn: bày khăn lạnh, đồ nhắm có tính tiền mà không hỏi; cộng "phí dịch vụ" vào hoá đơn của khách đoàn mà không thoả thuận; tính giá khác nhau cho khách quen và khách lạ. Khoản thu thêm từ những cách này không đáng so với một lần bị đăng lên mạng, bị kiểm tra niêm yết giá, hoặc đơn giản là khách không quay lại.
Một điểm nhỏ nhưng hay bị quên: khi đã ghi giá chưa gồm thuế, quán cần nói rõ trên thực đơn. Quán ghi giá trọn gói thì không được cộng thêm thuế ở cuối hoá đơn như một khoản riêng. Chuyện quán phải kê khai, nộp thuế thế nào là việc của cơ quan thuế; với khách, chỉ cần con số cuối cùng khớp với những gì đã được báo.
Thấy khoản lạ trên hoá đơn: làm theo thứ tự này
Phần lớn các vụ cãi nhau ở quán bắt đầu từ việc khách nổi nóng trước khi hỏi. Thứ tự dưới đây giúp bạn giữ được quyền của mình mà không biến bữa ăn thành một cuộc xô xát.
- Đọc từng dòng hoá đơn và khoanh khoản bạn không hiểu, trước khi trả tiền.
- Hỏi nhân viên khoản đó là gì và quán đã thông báo ở đâu. Nhiều khi đó chỉ là nhầm bàn, nhầm món.
- Nếu quán chỉ ra được thông báo rõ ràng (ở cửa, trên thực đơn, trên bàn), khoản đó thường là hợp lệ; bạn trả và lần sau đọc kỹ hơn.
- Nếu không có thông báo nào, đề nghị bỏ khoản đó và giải thích bình tĩnh rằng bạn không được báo trước. Xin gặp quản lý nếu nhân viên không tự quyết được.
- Nếu quán vẫn giữ nguyên, trả phần tiền món đã gọi theo đúng giá niêm yết, ghi lại khoản tranh chấp, chụp hoá đơn và chỗ treo thông báo (hoặc chỗ lẽ ra phải có thông báo).
- Sau đó mới tính tới việc phản ánh với cơ quan quản lý hoặc tổ chức bảo vệ người tiêu dùng, nếu thấy cần.
Một điều không nên làm: bỏ đi mà không trả cả phần món đã ăn. Bạn có quyền không trả khoản chưa được báo trước, nhưng phần món đã gọi và đã dùng theo giá niêm yết thì vẫn là nghĩa vụ của bạn.
Khi nào chuyện vài chục nghìn đáng mang đi phản ánh
Phần lớn tranh chấp phụ thu chỉ vài chục nghìn đồng và kết thúc ngay tại bàn. Không cần biến mỗi lần như vậy thành một vụ khiếu nại. Nhưng có những tình huống đáng mang đi xa hơn: quán làm như vậy có hệ thống với nhiều khách, nhắm vào khách du lịch, có thái độ đe doạ hoặc giữ người không cho về, hoặc khoản thu thêm lớn bất thường so với hoá đơn.
Khi đó, bạn có thể phản ánh với cơ quan quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng ở địa phương (thường là Sở Công Thương), với lực lượng quản lý thị trường về chuyện niêm yết giá, hoặc nhờ một tổ chức xã hội về bảo vệ người tiêu dùng hỗ trợ thương lượng. Ở khu du lịch, ban quản lý khu thường có đầu mối tiếp nhận phản ánh của du khách. Cách làm đơn, nộp ở đâu, đi theo trình tự nào đã có các bài chuyên về khiếu nại; ở đây chỉ cần nhớ giữ lại hoá đơn và ảnh.
Nếu có hành vi giữ người, hành hung hoặc đe doạ, đó không còn là chuyện giá cả nữa — hãy rời đi khi an toàn và báo công an nơi gần nhất. Không ai được giữ bạn lại vì một khoản tiền đang tranh chấp.
Với chủ quán đang bị khách phản ánh, cách tốt nhất là xem lại thông báo của mình có thật sự rõ không. Nếu khách đúng, hoàn lại khoản đó và cảm ơn họ đã nói — rẻ hơn nhiều so với một lần bị kiểm tra.
Ví dụ giả định: ba hoá đơn, ba cách xử lý
Quán nướng ở Khánh Hoà, ngày nghỉ lễ. Cửa quán có tấm bảng nhỏ ghi phụ thu mười phần trăm trong ba ngày lễ, thực đơn trên bàn cũng in dòng đó ở trang đầu. Nhóm bạn gọi món, ăn xong thấy dòng phụ thu trên hoá đơn và định phản đối. Ở tình huống này quán đã báo đủ rõ; nhóm bạn nên trả và lần sau đọc thực đơn kỹ hơn.
Quán cơm ở Cần Thơ, không có thông báo nào. Hoá đơn có thêm dòng "phụ thu lễ" mà cả cửa, quầy lẫn thực đơn đều không nhắc, nhân viên cũng không nói. Khách có cơ sở để đề nghị bỏ khoản đó và chỉ trả theo giá ghi trên thực đơn. Nếu chủ quán đồng ý ngay, chuyện kết thúc trong một phút.
Quán cà phê ở Huế, khăn lạnh trên bàn. Mỗi người được đặt sẵn một chiếc khăn lạnh, không có giá. Hai người không mở, một người dùng. Hợp lý nhất là quán chỉ tính chiếc đã dùng nếu có ghi giá ở đâu đó; nếu không ghi giá ở đâu cả, khách có thể đề nghị bỏ cả ba và quán nên nhận phần thiệt về mình vì đã không báo.
Điều rút ra từ ba ví dụ. Con số trên hoá đơn không quyết định ai đúng ai sai; thứ quyết định là thông tin khách có trong tay lúc gọi món. Khách nên nhìn cửa và thực đơn trước khi ngồi, chủ quán nên đặt thông báo ở đúng chỗ khách nhìn.
Câu hỏi thường gặp
Quán tăng giá món ngày Tết mà không phụ thu riêng thì có được không?
Được, nếu giá mới được niêm yết hoặc ghi trên thực đơn trước khi khách gọi. Đổi giá món không khác gì phụ thu về bản chất. Điều không được là thực đơn ghi giá cũ nhưng khi tính tiền lại áp giá mới mà khách không được biết.
Khăn lạnh không dùng mà vẫn bị tính tiền thì sao?
Bạn có quyền đề nghị bỏ khoản đó, nhất là khi trên bàn không có giá và nhân viên không hỏi trước. Nếu đã mở khăn ra dùng mà quán có ghi giá rõ, khoản đó thường là hợp lệ. Tốt nhất là gạt khăn sang bên ngay khi ngồi xuống nếu không định dùng.
Phí phục vụ năm hay mười phần trăm có phải khoản bắt buộc theo luật không?
Không có quy định nào bắt khách phải trả phí phục vụ như một khoản cố định. Đây là khoản quán tự đặt ra; nó chỉ ràng buộc khách khi được thông báo rõ trước khi gọi món, tương tự các khoản phụ thu khác. Tiền bo thêm cho nhân viên thì hoàn toàn tuỳ khách.
Quán chỉ ghi phụ thu bằng chữ nhỏ ở cuối thực đơn thì có tính là đã báo trước không?
Nếu khách có thể đọc được trước khi gọi món thì về nguyên tắc vẫn là đã thông báo, dù cách trình bày chưa tốt. Nếu chữ quá nhỏ, nằm ở chỗ khó thấy hoặc chỉ có trên thực đơn điện tử mà khách không được đưa, khách có lý do để phản đối.
Đặt tiệc đông người, quán cộng phí phục vụ mà không có trong báo giá thì phải làm sao?
Đối chiếu tin nhắn hoặc báo giá khi đặt tiệc. Nếu khoản đó không có trong những gì hai bên đã thống nhất, bạn có quyền đề nghị bỏ. Lần sau nên yêu cầu quán gửi báo giá trọn gói ghi rõ đã gồm thuế, phí phục vụ, phụ thu hay chưa.
Chủ quán có bị phạt nếu không niêm yết phụ thu ngày lễ không?
Không niêm yết giá hoặc thu cao hơn giá niêm yết là hành vi bị xử phạt hành chính theo quy định về giá. Mức phạt cụ thể thay đổi theo văn bản hiện hành, nên chủ quán cần đối chiếu với Sở Công Thương hoặc cơ quan quản lý thị trường nơi hoạt động.