Không được, trong hầu hết trường hợp. Hoa trồng ở công viên, dải phân cách, vườn hoa lễ hội, khuôn viên cơ quan là tài sản công do đơn vị quản lý chăm sóc; hoa ở ruộng, vườn của người dân là tài sản của họ. Hái một bông thường chỉ bị nhắc nhở, nhưng bẻ cành, nhổ cây, giẫm nát cả luống thì có thể bị xử phạt hành chính và phải bồi thường. Cây dại mọc ven đường, bãi đất trống không ai trồng thì khác, nhưng vẫn có ngoại lệ với cây trong rừng và loài được bảo vệ.
Mùa hoa nở là mùa câu hỏi này quay lại: hoa ban, hoa cải, hoa dã quỳ, hoa sen, vườn hoa dịp Tết. Bài nói rõ từng loại chỗ, chuyện "hoa dại thì của ai", những lần một bức ảnh đẹp phải trả bằng tiền bồi thường, và cách chụp ảnh với hoa cho đúng.
Vì sao một bông hoa ở công viên không phải "của chung ai cũng lấy được"
Người ta hay nghĩ đồ ở nơi công cộng là của chung, nên ai cũng có phần. Thật ra "công cộng" nghĩa là ai cũng được dùng theo đúng công năng, chứ không phải ai cũng được lấy về. Ghế đá trong công viên dùng để ngồi, không phải để mang về nhà. Hoa trong công viên dùng để cả thành phố cùng ngắm, không phải để một người hái mang về.
Cây xanh, thảm hoa trong đô thị được trồng và chăm sóc bằng tiền ngân sách hoặc tiền của doanh nghiệp được giao quản lý. Mỗi luống hoa có chi phí giống, phân, nước tưới, công chăm. Theo Bộ luật Dân sự 2015, người làm hư hỏng tài sản của người khác phải bồi thường thiệt hại; ngoài ra các quy định về quản lý cây xanh đô thị, trật tự công cộng và bảo vệ công trình công cộng cho phép xử phạt hành chính hành vi phá hoại cây xanh, thảm cỏ. Mức xử lý cụ thể thay đổi theo văn bản và địa phương, nên bài này không nêu con số.
Phía người quản lý cũng có giới hạn: họ được nhắc nhở, yêu cầu dừng, lập biên bản khi có người có thẩm quyền, và đề nghị bồi thường. Họ không được tự thu tiền phạt, giữ điện thoại hay giữ giấy tờ của bạn.
Hái ở đâu thì là chuyện gì
Cùng là hái một bông hoa, nhưng hậu quả pháp lý khác nhau tuỳ nơi bạn đứng. Bảng này giúp bạn tự định vị.
| Nơi có hoa | Hoa thuộc về ai | Hái thì có thể dẫn tới |
|---|---|---|
| Công viên, dải phân cách, vườn hoa đô thị | Tài sản công, đơn vị quản lý cây xanh chăm | Nhắc nhở, xử phạt hành chính, bồi thường nếu làm hư nhiều |
| Vườn hoa lễ hội, đường hoa dịp Tết | Ban tổ chức, đơn vị thi công | Như trên; giai đoạn lễ hội thường có bảo vệ và camera |
| Ruộng hoa, vườn hoa của người dân | Người trồng | Phải bồi thường theo thoả thuận; lấy số lượng nhiều có thể bị coi là chiếm đoạt tài sản |
| Khuôn viên trường học, bệnh viện, cơ quan | Cơ quan, tổ chức đó | Nhắc nhở, xử lý theo nội quy và bồi thường |
| Hoa dại ven đường, bãi đất trống | Thường không có người trồng, nhưng đất có thể có chủ | Ít khi bị xử lý; nên hỏi nếu ở gần nhà dân |
| Rừng đặc dụng, vườn quốc gia, loài được bảo vệ | Nhà nước quản lý theo luật lâm nghiệp, đa dạng sinh học | Có thể bị xử lý nặng, nhất là với lan rừng, cây quý hiếm |
Dòng đáng chú ý nhất là ruộng hoa của người dân. Nhiều nơi mùa hoa cải, hoa tam giác mạch, hoa hướng dương là mùa người trồng sống nhờ vé chụp ảnh. Một đoàn khách vào hái, giẫm là mất trắng cả vụ, và người trồng có quyền đòi bồi thường.
Hoa dại ven đường có phải của mình không
Những bông hoa mọc tự nhiên ven đường quê, trên bãi đất trống, trên sườn đồi không ai trồng là trường hợp nhẹ nhất. Hái vài bông dại làm bó hoa cho con thường không vi phạm gì. Nhưng cần phân biệt "không ai trồng" với "không thấy ai trồng". Những luống dã quỳ dọc đường đèo có khi do người dân hoặc chính quyền trồng làm cảnh; ruộng hoa cải ở một số vùng là vụ trồng lấy hạt; hàng mai anh đào trên phố là cây được đánh số quản lý.
Cách nghĩ an toàn là: hoa mọc thành hàng thẳng, thành luống, có rào, có biển, hoặc ở gần nhà dân, thì đó là hoa có người trồng. Hoa mọc lẫn trong cỏ dại, rải rác không theo hàng lối thì nhiều khả năng là hoa dại.
Một ngoại lệ quan trọng: trong rừng, kể cả hoa mọc hoang, nhiều loài lan, phong lan rừng nằm trong danh mục loài được bảo vệ. Việc khai thác, mua bán lan rừng có thể vi phạm quy định về bảo vệ thực vật rừng nguy cấp, quý hiếm. Mua một giò lan rừng của người bán ven đường cũng không phải chuyện vô can như nhiều người nghĩ.
Hoa sen ở đầm, quả trên cây ven đường: cùng một nguyên tắc
Mùa sen, nhiều người dừng xe bên đầm ven đường để hái một bông hay vài đài sen. Cảnh đó trông như hoa mọc tự nhiên trên mặt nước công cộng, nhưng phần lớn đầm sen ven đô và ở nông thôn là đầm đã được giao, cho thuê để trồng sen lấy hoa, lấy hạt, lấy tơ. Mỗi bông sen, mỗi đài hạt là thu nhập của người thuê đầm. Hái ở đó cũng giống như hái hoa trong ruộng của người dân: phải hỏi và trả tiền nếu họ bán.
Cây ăn quả ven đường cũng vậy. Hàng xoài, hàng nhãn, cây me trồng trên vỉa hè có thể là cây xanh đô thị do đơn vị quản lý trồng, hoặc là cây của hộ dân trồng trước cửa nhà mình. Quả trên cây thuộc về chủ của cây. Hái vài quả để ăn thường chỉ dừng ở chuyện bị chủ nhà nhắc, nhưng mang sào, thang đến hái số lượng lớn thì đã là lấy tài sản của người khác, và người bị thiệt có quyền báo chính quyền.
Còn quả đã rụng xuống phần đường công cộng thì sao? Về mặt đời sống, người ta thường để ai đi qua nhặt cũng được. Về mặt pháp lý, đó vẫn là quả của chủ cây cho tới khi họ bỏ đi. Cách lịch sự là hỏi một câu khi chủ nhà đang ở đó. Câu hỏi nhỏ này tránh được rất nhiều chuyện cãi vã không đáng có giữa người đi đường và người trồng cây.
Bẻ cành, nhổ cây, leo trèo: những việc nặng hơn hái hoa
Bẻ cành để chụp ảnh hoặc mang về. Một cành đào, cành mai, cành phượng bẻ ra là cái cây mất vài năm để mọc lại. Với cây xanh đô thị đã được đánh số quản lý, bẻ cành là làm hư hỏng tài sản công, đơn vị quản lý có quyền đề nghị xử lý và yêu cầu bồi thường.
Nhổ cả cây, đào gốc mang về trồng. Đây không còn là hái hoa mà là lấy cây. Với cây của người khác, nếu giá trị lớn, câu chuyện có thể chuyển từ dân sự sang dấu hiệu chiếm đoạt tài sản. Tuyệt đối không làm với cây ở vườn hoa lễ hội, công viên.
Trèo lên cây, đu cành để chụp ảnh. Ngoài chuyện làm gãy cây, đây là việc nguy hiểm cho chính bạn. Cây phượng, cây sao già trên phố có cành mục bên trong, nhìn ngoài không thấy.
Giẫm lên thảm cỏ, luống hoa để vào chụp. Nhiều công viên có biển không giẫm lên cỏ. Một người không sao, một trăm người một ngày thì cỏ chết. Đi theo lối đi, chụp từ mép luống.
Chặt cây ven đường trước cửa nhà. Cây xanh trên vỉa hè trước nhà bạn phần lớn là cây xanh đô thị, không phải cây nhà bạn, dù bạn tưới hằng ngày. Muốn chặt, tỉa vì nguy hiểm hoặc che lối, phải đề nghị đơn vị quản lý cây xanh hoặc chính quyền phường làm.
Muốn có hoa, có ảnh đẹp mà không phạm luật
Cách làm đúng thật ra rất đơn giản, và thường đẹp hơn cách bẻ cành.
- Chụp ảnh từ lối đi, dùng góc thấp hoặc tiêu cự dài để có cảm giác "chìm trong hoa" mà không cần bước vào luống.
- Ở ruộng hoa của người dân, hỏi và trả phí chụp ảnh nếu họ có thu; hỏi luôn họ có bán hoa cắt sẵn không.
- Ở vườn hoa lễ hội, đọc nội quy về chỗ được đứng chụp, giờ mở cửa, có cho mang chân máy, thú nuôi không.
- Muốn mang hoa về, mua ở chợ hoa hoặc xin người trồng. Người trồng thường vui lòng cắt cho vài cành khi bạn hỏi tử tế.
- Đi cùng trẻ nhỏ, dạy con ngắm và chụp, không hái. Đây là bài học về tài sản chung rất dễ hiểu với trẻ.
- Nếu thấy người khác bẻ cành, nhổ cây ở nơi công cộng, báo bảo vệ hoặc đơn vị quản lý thay vì tự đối đầu.
Nếu bạn lỡ làm gãy cành, dập luống, nói với người quản lý và đề nghị bồi thường là cách giải quyết nhanh và nhẹ nhất. Bỏ đi rồi bị camera ghi lại, đăng lên mạng, thường tệ hơn nhiều.
Góc của người trồng hoa và đơn vị quản lý
Với người nông dân trồng hoa, mỗi mùa hoa chỉ kéo dài vài tuần, và tiền vé chụp ảnh nhiều khi lớn hơn tiền bán hoa. Một đoàn khách đông vào bẻ, giẫm, ngồi lên luống là mất trắng phần lớn mùa. Họ có quyền yêu cầu người gây thiệt hại bồi thường theo Bộ luật Dân sự, và có quyền không cho người đó vào vườn nữa. Nhưng họ không có quyền giữ người, giữ đồ hay đánh người.
Với đơn vị quản lý cây xanh đô thị, họ phải cân giữa hai việc: để người dân tiếp cận, chụp ảnh thoải mái, và giữ cho cây, hoa sống được. Vì vậy nhiều công viên mở lối đi giữa các luống, đặt khung chụp ảnh, chứ không rào kín. Người dân phản ánh khi thấy cây bị phá là giúp họ, không phải "nhiều chuyện".
Khi có tranh chấp về bồi thường mà hai bên không thoả thuận được, ví dụ giả định chủ vườn đòi một số tiền bạn thấy quá cao, bạn có thể đề nghị chính quyền xã, phường hoà giải. Không nên trả tiền dưới sức ép hoặc để bị giữ giấy tờ.
Câu hỏi thường gặp
Hái một bông hoa trong công viên có bị phạt không?
Thường chỉ bị nhắc nhở nếu là một bông. Nhưng về nguyên tắc đó vẫn là làm hư tài sản công, và nếu công viên có nội quy, có người có thẩm quyền lập biên bản thì bạn có thể bị xử phạt. Hái nhiều, bẻ cành thì khả năng bị xử lý cao hơn.
Nhặt hoa rụng dưới gốc cây có sao không?
Hoa đã rụng tự nhiên xuống đất thì nhặt lên không làm hại cây, thường không ai coi là vi phạm. Nhưng rung cây cho hoa rụng thì lại là chuyện khác, vì có thể làm gãy cành, hư cây.
Đào cây con mọc dại trong công viên về trồng có được không?
Không nên. Cây mọc trong khuôn viên công viên vẫn thuộc phạm vi quản lý của đơn vị đó. Muốn xin cây con, hãy hỏi người quản lý; nhiều nơi sẵn lòng cho khi cây mọc quá dày.
Mua lan rừng người dân bán ven đường có vi phạm không?
Có rủi ro. Nhiều loài lan rừng nằm trong danh mục thực vật rừng được bảo vệ, việc khai thác và mua bán có thể vi phạm quy định. Người mua cũng có thể liên quan nếu số lượng lớn hoặc loài quý hiếm. Nên mua lan nuôi cấy ở vườn có nguồn gốc rõ.
Chủ vườn hoa đòi tiền bồi thường vì con mình bẻ hoa thì xử lý sao?
Cha mẹ chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại do con chưa thành niên gây ra theo Bộ luật Dân sự. Hãy xem thiệt hại thực tế và thoả thuận mức hợp lý. Nếu bị đòi quá mức hoặc bị giữ đồ, nhờ chính quyền xã, phường hoà giải.
Có được tự tỉa cây xanh trước nhà khi cành che biển hiệu không?
Không nên tự tỉa. Cây xanh trên vỉa hè thường là cây đô thị do đơn vị chuyên trách quản lý. Bạn gửi đề nghị tới đơn vị đó hoặc chính quyền phường để họ cử người tỉa đúng kỹ thuật.