Không hợp pháp. Bộ luật Lao động 2019 quy định người sử dụng lao động không được hạn chế hoặc can thiệp vào quyền tự quyết chi tiêu lương của người lao động, không được ép người lao động chi tiêu lương vào việc mua hàng hóa, sử dụng dịch vụ của chính công ty hoặc của đơn vị mà công ty chỉ định. Bắt nhân viên “tự mua cho đủ chỉ tiêu”, trừ tiền hàng vào lương, hay bắt bỏ tiền túi bù phần doanh số thiếu đều không có căn cứ.
Chuyện này hay gặp ở cửa hàng điện thoại, mỹ phẩm, bảo hiểm, ngân hàng, bất động sản, chuỗi bán lẻ, có khi cả nhà máy cuối năm “mời” công nhân mua sản phẩm. Công ty muốn đạt số; quản lý cấp trung chịu áp lực và đẩy xuống nhân viên. Bài này phân biệt chỉ tiêu hợp pháp với ép mua hàng, nói rõ ai chịu rủi ro khi khách nợ hay trả hàng, và gợi ý cách đặt chỉ tiêu mà không đẩy rủi ro kinh doanh sang người làm công.
Lương là của người lao động: điều cấm ép chi tiêu lương
Tiền lương sau khi trả là tài sản của người lao động. Luật lao động bảo vệ điều này bằng hai lớp. Lớp thứ nhất: lương phải được trả trực tiếp, đầy đủ, đúng hạn; việc khấu trừ chỉ được làm trong những trường hợp hẹp như bồi thường thiệt hại tài sản theo đúng trình tự. Lớp thứ hai: công ty không được can thiệp vào việc người lao động tiêu lương ra sao, và đặc biệt không được ép họ dùng lương mua hàng, dịch vụ của công ty hay của đơn vị công ty chỉ định.
Quy định thứ hai nhắm thẳng vào những cách làm như: trừ một phần lương thành “phiếu mua hàng”, bắt đăng ký mua sản phẩm mới ra mắt, bắt mua gói bảo hiểm, mở thẻ tín dụng, vay tiêu dùng để “chạy số”, trả lương một phần bằng hàng tồn kho. Dù được gọi là “khuyến khích”, nếu không mua thì bị nhắc nhở, bị đánh giá thấp, bị dọa cắt thưởng, thì đó là ép.
Với hộ kinh doanh, cửa hàng nhỏ, quy định này vẫn áp dụng như với công ty lớn. Quy mô không thay đổi quyền của người làm công đối với tiền lương của mình.
Các kiểu “chạy doanh số” và đánh giá
Những cách làm hay gặp, xếp từ chấp nhận được đến trái luật:
| Cách làm | Đánh giá | Ghi chú |
|---|---|---|
| Lương cứng cộng hoa hồng theo doanh số | Hợp pháp | Phần trả cho thời gian làm đủ, hoàn thành định mức không thấp hơn lương tối thiểu vùng |
| Thưởng khi đạt chỉ tiêu, không đạt thì không thưởng | Hợp pháp | Điều kiện thưởng công bố trước |
| Giá ưu đãi cho nhân viên mua hàng nội bộ, tự nguyện | Hợp pháp | Không gắn với đánh giá, không có áp lực |
| Giao chỉ tiêu “mỗi người mua ít nhất X sản phẩm” | Trái luật | Ép chi tiêu lương vào hàng của công ty |
| Trừ vào lương tiền hàng nhân viên “nhận về bán” | Trái luật nếu không có thỏa thuận tự nguyện rõ | Khấu trừ lương chỉ trong trường hợp luật cho phép |
| Bắt bỏ tiền túi bù phần doanh số thiếu | Không có căn cứ | Doanh số thiếu là rủi ro kinh doanh của công ty |
| Bắt mở thẻ, vay tiêu dùng, mua bảo hiểm để đạt số | Trái luật | Ép dùng dịch vụ của đơn vị công ty chỉ định |
Câu hỏi để tự kiểm: nếu nhân viên không mua, họ có bị bất lợi gì không? Có, thì đó không còn là tự nguyện.
Chỉ tiêu doanh số: công ty được làm gì khi không đạt
Đặt chỉ tiêu là quyền điều hành bình thường. Công ty được dùng chỉ tiêu để đánh giá hiệu quả, tính hoa hồng, xét thưởng, xét nâng lương. Không đạt chỉ tiêu thì không có hoa hồng phần đó, không được thưởng, có thể bị đánh giá thấp — tất cả đều trong khuôn khổ quy chế đã công bố.
Nếu việc không đạt kéo dài và công ty có quy chế đánh giá mức độ hoàn thành công việc ban hành đúng thủ tục, việc người lao động thường xuyên không hoàn thành công việc có thể trở thành căn cứ để chấm dứt hợp đồng theo luật. Đó là câu chuyện có trình tự riêng; điều cần nhớ là công ty xử lý bằng đánh giá và thủ tục, chứ không biến phần thiếu thành món nợ của nhân viên.
Một điểm hay bị bỏ qua: nếu lương được thiết kế phần lớn theo doanh số, thì với thời gian làm đủ giờ và hoàn thành định mức lao động hoặc công việc đã thỏa thuận, mức trả không được thấp hơn lương tối thiểu vùng nơi làm việc. Định mức phải hợp lý; đặt định mức không ai đạt nổi để né mức lương tối thiểu là cách làm dễ bị bác khi có tranh chấp.
Ví dụ giả định: một cửa hàng mỹ phẩm ở Quảng Ninh giao chỉ tiêu tháng cho mỗi nhân viên. Cuối tháng, chị Lan thiếu một phần doanh số và được quản lý gợi ý “tự mua cho đủ rồi bán lại cho người quen”. Chị không mua. Cách xử lý đúng của cửa hàng là không tính phần hoa hồng của doanh số chưa đạt, ghi nhận kết quả vào đánh giá tháng. Trừ lương cứng của chị, hay ghi nợ phần thiếu sang tháng sau, đều không có căn cứ.
Tự bỏ tiền bù: khách nợ, hàng hoàn, hàng hụt
Khách nợ không trả. Bán chịu là chính sách bán hàng của công ty. Khách không trả là rủi ro kinh doanh của công ty. Nhân viên chỉ phải chịu một phần nếu có lỗi rõ ràng — ví dụ cố ý bán chịu trái quy trình — và việc đó phải được xử lý theo trình tự bồi thường thiệt hại, có trần, không tự động bắt bù.
Khách trả hàng, hủy hợp đồng. Hoa hồng đã tính cho đơn bị hủy có thể được điều chỉnh nếu quy chế hoa hồng quy định rõ từ trước. Nhưng bắt nhân viên trả lại tiền vượt quá phần hoa hồng đã nhận, hoặc bù giá trị hàng, là không có căn cứ.
Hàng hụt khi kiểm kê. Hụt hàng cần xác định nguyên nhân và lỗi. Chia đều phần hụt cho cả ca rồi trừ lương mà không biên bản, không xác định ai có lỗi, là trừ lương trái luật.
Bù giá khi bán thấp hơn giá niêm yết. Nếu nhân viên tự ý giảm giá trái quy định, công ty có thể xử lý kỷ luật và xem xét trách nhiệm bồi thường theo trình tự. Nếu việc giảm giá do quản lý đồng ý hoặc do chương trình chung, không thể bắt nhân viên bù.
Mua hàng nội bộ, đăng bài trên trang cá nhân: tự nguyện mới đúng
Nhiều công ty có chương trình bán hàng nội bộ với giá ưu đãi. Đây là phúc lợi, hoàn toàn hợp pháp khi người lao động tự quyết định có mua hay không, trả tiền theo cách họ chọn, và không có danh sách “ai chưa mua” được nhắc trong cuộc họp. Khi chương trình đi kèm chỉ tiêu theo phòng ban, theo đầu người, tính chất tự nguyện mất đi.
Một dạng mới hơn: yêu cầu nhân viên đăng bài quảng cáo sản phẩm lên trang mạng xã hội cá nhân, chia sẻ bài của trang công ty, kêu gọi người thân mua hàng. Tài khoản cá nhân là của người lao động; công ty có thể khuyến khích, cung cấp nội dung, thưởng cho người tham gia, nhưng không nên coi việc không đăng là vi phạm kỷ luật. Nếu quảng bá trên mạng là một phần nhiệm vụ của vị trí, nên ghi rõ trong mô tả công việc và cấp tài khoản, trang công việc riêng.
Khi nhân viên đăng bài quảng cáo, nội dung vẫn phải trung thực và tuân thủ quy định về quảng cáo. Công ty cung cấp nội dung thì chịu trách nhiệm về độ chính xác của nội dung đó.
Người lao động: khi bị ép mua hàng hay bù tiền
Áp lực doanh số thường đến từ quản lý trực tiếp, không phải chính sách chính thức. Đi từng bước:
- Lưu lại bằng chứng: tin nhắn giao chỉ tiêu mua hàng, danh sách “mỗi người mua X”, phiếu lương có dòng trừ tiền hàng, tin nhắn bắt bù tiền.
- Hỏi bộ phận nhân sự xem có quy chế chính thức nào về việc này không. Nhiều khi đó là sáng kiến của một quản lý, công ty không hề yêu cầu.
- Từ chối lịch sự và nêu căn cứ: luật lao động không cho ép người lao động chi tiêu lương vào hàng hóa, dịch vụ của công ty.
- Nếu đã bị trừ lương, đề nghị bằng văn bản trả lại khoản trừ; nếu nhiều người cùng bị, đề nghị chung hoặc qua công đoàn cơ sở.
- Chưa được giải quyết: phản ánh tới cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh, thanh tra lao động; yêu cầu hòa giải viên lao động với tranh chấp về tiền lương.
- Không ký giấy nhận nợ cho phần doanh số thiếu hay tiền khách nợ khi chưa hiểu rõ hậu quả.
Nếu vẫn đang làm và lo bị đánh giá thấp, hãy tập trung làm tốt chỉ tiêu bán hàng thật, đồng thời giữ bằng chứng về áp lực mua hàng.
Chủ doanh nghiệp: đặt chỉ tiêu mà không đẩy rủi ro sang nhân viên
Doanh số tạo ra bằng tiền của chính nhân viên không phản ánh sức bán thật của sản phẩm. Nó làm số báo cáo đẹp trong vài tháng, rồi để lại một đội ngũ mệt mỏi, nghỉ việc hàng loạt, cùng nguy cơ bị thanh tra và khiếu nại. Chỉ tiêu tốt là chỉ tiêu dựa trên dữ liệu thị trường, có thưởng khi vượt, có hỗ trợ khi thiếu.
Rà lại ba thứ: quy chế lương, thưởng, hoa hồng có ghi rõ điều kiện, cách điều chỉnh khi đơn hủy không; có quản lý cấp trung nào đang tự giao chỉ tiêu mua hàng cho nhân viên không; có khoản trừ lương nào ngoài các trường hợp luật cho phép không. Nếu có, dừng ngay và trả lại các khoản đã trừ.
Với mô hình bán hàng phức tạp — bán chịu nhiều, hoa hồng nhiều tầng, cộng tác viên lẫn nhân viên chính thức — nên nhờ người làm nghề rà quy chế. Có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com) trước khi ban hành quy chế mới, để không phải sửa sau khi đã có tranh chấp.
Câu hỏi thường gặp
Công ty giao chỉ tiêu mỗi nhân viên phải mua sản phẩm có đúng luật không?
Không. Bộ luật Lao động 2019 cấm người sử dụng lao động ép người lao động chi tiêu lương vào việc mua hàng hóa, sử dụng dịch vụ của công ty hoặc đơn vị công ty chỉ định. Mua hàng nội bộ chỉ hợp pháp khi hoàn toàn tự nguyện.
Không đạt doanh số có bị trừ lương không?
Không đạt doanh số có thể làm bạn mất hoa hồng, thưởng hoặc bị đánh giá thấp theo quy chế đã công bố. Nhưng công ty không được trừ vào lương cứng hay bắt bạn bỏ tiền bù phần thiếu.
Khách nợ tiền hàng không trả, nhân viên bán có phải đền không?
Bán chịu là chính sách của công ty, khách không trả là rủi ro kinh doanh của công ty. Nhân viên chỉ chịu trách nhiệm khi có lỗi rõ ràng như cố ý làm trái quy trình, và việc bồi thường phải qua trình tự luật định, có giới hạn.
Bị bắt mở thẻ tín dụng, mua bảo hiểm để đạt chỉ tiêu thì làm sao?
Đó là ép dùng dịch vụ của đơn vị công ty chỉ định, trái với quy định về quyền tự quyết chi tiêu lương. Bạn có quyền từ chối, lưu bằng chứng và phản ánh tới bộ phận nhân sự, công đoàn hoặc cơ quan quản lý lao động.
Lương toàn bộ theo doanh số có hợp pháp không?
Có thể, nhưng với thời gian làm đủ giờ và hoàn thành định mức hoặc công việc đã thỏa thuận, mức trả không được thấp hơn lương tối thiểu vùng nơi làm việc. Định mức phải hợp lý, không phải mức không ai đạt nổi.
Công ty yêu cầu đăng bài bán hàng trên Facebook cá nhân có bắt buộc không?
Tài khoản cá nhân là của bạn. Công ty có thể khuyến khích và thưởng, nhưng không nên coi việc không đăng là vi phạm kỷ luật. Nếu quảng bá trên mạng là nhiệm vụ của vị trí, công ty nên ghi rõ trong mô tả công việc và cấp tài khoản công việc riêng.