Thuê người theo dõi vợ, chồng không phải việc pháp luật cho phép một cách mặc nhiên. Thứ pháp luật nhìn vào là việc làm cụ thể: bám theo, chụp ảnh, ghi âm, thu thập thông tin về đời sống riêng tư của một người mà người đó không đồng ý. Những việc này, dù do bạn tự làm hay trả tiền cho người khác làm, đều có thể xâm phạm quyền riêng tư, và người thuê không đứng ngoài trách nhiệm chỉ vì mình không trực tiếp cầm máy ảnh.
Ở Việt Nam hiện chưa có một đạo luật riêng quy định nghề thám tử tư như một số nước. Có những doanh nghiệp đăng ký hoạt động trong lĩnh vực tư vấn, thu thập thông tin, nhưng không có giấy tờ nào trao cho họ quyền theo dõi người khác vượt quá quyền của một công dân bình thường. Bài này giúp bạn hiểu ranh giới đó, nhận ra những lời quảng cáo dễ đẩy mình vào rủi ro, và biết những lối đi hợp pháp khi hôn nhân có vấn đề.
Thám tử tư ở Việt Nam đứng ở đâu về mặt pháp lý
Ở một số quốc gia, thám tử tư là nghề có giấy phép, có quy định rõ được làm gì, không được làm gì. Việt Nam chưa có luật riêng như vậy. Việc một đơn vị được thành lập, đăng ký ngành nghề ra sao cần đối chiếu quy định hiện hành về đăng ký doanh nghiệp và ngành nghề kinh doanh có điều kiện; bài không kết luận thay cơ quan quản lý.
Điều chắc chắn là: dù đơn vị đó có giấy đăng ký hay không, nhân viên của họ khi ra đường vẫn chỉ là công dân bình thường. Họ không có quyền điều tra như cơ quan tố tụng, không được yêu cầu ai cung cấp thông tin, không được xâm nhập chỗ ở, phương tiện, tài khoản của người khác. Mọi việc họ làm đều phải đặt dưới cùng một chuẩn với việc bạn tự làm.
Vì vậy câu hỏi đúng không phải là "thuê thám tử có hợp pháp không", mà là "những việc cụ thể họ sẽ làm có hợp pháp không". Tìm hiểu một địa chỉ công khai, xác minh một người có đăng ký doanh nghiệp không, đó là thông tin ai cũng tra được. Còn bám theo một người nhiều ngày, chụp ảnh họ ở nơi riêng, ghi âm cuộc nói chuyện của họ, đó là thu thập thông tin đời tư.
Việc thám tử làm và cách pháp luật nhìn
Bảng dưới không phải danh mục dịch vụ, mà để bạn đọc được những gì một lời chào hàng đang thật sự hứa.
| Việc được chào hàng | Cách nhìn theo nguyên lý | Rủi ro cho người thuê |
|---|---|---|
| Tra thông tin công khai: doanh nghiệp, tài sản đã công bố, hồ sơ công khai | Thường không vấn đề | Thấp, nhưng bạn cũng tự tra được |
| Bám theo một người nhiều ngày để biết đi đâu, gặp ai | Có dấu hiệu xâm phạm đời sống riêng tư | Trung bình tới cao |
| Chụp ảnh, quay phim người đó ở quán, khách sạn, nhà riêng | Xâm phạm quyền hình ảnh và đời tư, nặng hơn ở nơi kín | Cao |
| Gắn định vị lên xe, đặt thiết bị ghi âm | Rủi ro pháp lý rất cao | Rất cao, người thuê có thể bị coi là cùng tham gia |
| Lấy tin nhắn, sao kê, lịch sử cuộc gọi | Đụng tới bí mật thư tín, dữ liệu ngân hàng, viễn thông | Rất cao, có thể liên quan hình sự |
| Cam kết "bằng chứng chắc chắn được toà chấp nhận" | Không ai được cam kết thay toà án | Dấu hiệu lời chào hàng không đáng tin |
Càng đi xuống bảng, thứ bạn trả tiền mua càng gần với hành vi mà chính bạn có thể phải chịu trách nhiệm. Lời chào hàng càng hứa "lấy được mọi thứ" thì bạn càng nên dè chừng.
Người thuê chịu trách nhiệm gì
Bạn là người đặt ra mục đích. Khi bạn thuê người theo dõi một người cụ thể, đưa ảnh, địa chỉ, lịch sinh hoạt của người đó, bạn là người khởi xướng việc thu thập thông tin. Nếu việc thu thập vi phạm, người thuê khó nói mình không liên quan.
Hợp đồng dịch vụ không bảo vệ bạn. Một hợp đồng có nội dung là theo dõi, thu thập thông tin đời tư trái phép có thể bị coi là vô hiệu vì mục đích, nội dung vi phạm điều cấm. Khi đó, tranh chấp với bên nhận tiền về chất lượng dịch vụ cũng khó đòi.
Thông tin của bạn cũng nằm trong tay họ. Để được theo dõi người khác, bạn phải kể chuyện gia đình mình, đưa ảnh, đưa số điện thoại. Không có gì bảo đảm những thông tin đó được giữ kín, kể cả khi quan hệ dịch vụ kết thúc trong không vui.
Rủi ro bị lừa. Mảng dịch vụ này thiếu quy định riêng, dễ có những bên nhận tiền trước rồi gửi vài tấm ảnh mơ hồ, hoặc tệ hơn, dùng chính chuyện riêng của khách để đòi thêm tiền. Đây là rủi ro thực tế mà người thuê nên tính tới trước khi chuyển khoản.
Những lời chào hàng nên khiến bạn dừng lại
Quảng cáo dịch vụ theo dõi xuất hiện khắp các nhóm mạng xã hội, thường nhắm đúng lúc người ta đang rối nhất. Khi thấy những câu dưới đây, hãy coi đó là tín hiệu để hỏi lại chính mình trước khi chuyển tiền.
- "Lấy được tin nhắn Zalo, Messenger của bất kỳ ai": lấy tin nhắn của người khác mà không có đồng ý là xâm phạm bí mật thư tín; một bên dám hứa điều này hoặc đang làm việc trái luật, hoặc đang lừa bạn.
- "Định vị số điện thoại chính xác trong vài phút": dữ liệu vị trí thuê bao do nhà mạng giữ, chỉ cung cấp theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền. Lời hứa này rất đáng ngờ.
- "Cam kết bằng chứng được toà chấp nhận": không ai có thể hứa thay toà án. Việc đánh giá chứng cứ thuộc về cơ quan xét xử.
- "Bảo mật tuyệt đối, không để lại dấu vết": câu này nói thẳng rằng việc sắp làm cần phải giấu, tức là chính người bán cũng biết nó không ổn.
- "Chuyển trước toàn bộ, gửi kết quả sau": rủi ro mất tiền cao, nhất là khi nội dung dịch vụ khiến bạn khó đi đòi lại.
- "Tra được sao kê ngân hàng, lịch sử cuộc gọi": những dữ liệu này được pháp luật bảo vệ chặt; có được chúng ngoài con đường chính thức là dấu hiệu vi phạm nghiêm trọng.
Một bên làm ăn nghiêm túc sẽ nói rõ những gì họ không làm. Nếu bạn chỉ nghe thấy những gì họ làm được, hãy cẩn thận.
Nhìn từ phía người bị theo dõi
Người bị theo dõi thường chỉ biết khi thấy một gương mặt lạ xuất hiện nhiều lần, hay khi những tấm ảnh chụp mình xuất hiện trong một cuộc cãi vã. Dù đang có mâu thuẫn hôn nhân hay không, họ vẫn có đầy đủ quyền về đời sống riêng tư và quyền đối với hình ảnh. Họ có thể yêu cầu chấm dứt, yêu cầu xoá ảnh, và khi bị đeo bám, đe doạ, có thể trình báo công an cấp xã nơi xảy ra sự việc.
Người thứ ba bị chụp cùng, ví dụ bạn đồng nghiệp đi ăn trưa, người quen gặp ở quán cà phê, cũng có những quyền đó. Không ít trường hợp những tấm ảnh "bắt quả tang" hoá ra là bữa ăn công việc, và người bị chụp oan có quyền yêu cầu người phát tán chịu trách nhiệm. Đây là lý do việc thuê theo dõi dễ kéo theo những tranh chấp không ai lường trước.
Nếu bạn cảm thấy mình đang bị bám theo, hãy ghi lại thời gian, địa điểm, biển số xe nếu nhìn thấy, đi tới nơi đông người, và báo cho người thân. Đừng tự quay lại đối chất ở nơi vắng vẻ.
Nghi ngờ ngoại tình: những lối đi hợp pháp
Nghi ngờ trong hôn nhân là chuyện đau, và mong muốn biết sự thật là chính đáng. Có những cách tiếp cận không biến bạn thành người vi phạm.
- Tách điều bạn thấy tận mắt với điều bạn suy đoán. Viết ra giấy nếu cần; nhiều khi chính việc viết giúp bạn bình tĩnh hơn.
- Nói chuyện thẳng, ở nơi riêng, vào lúc cả hai không mệt mỏi. Nói về cảm giác của mình thay vì buộc tội.
- Tìm tư vấn hôn nhân, tâm lý gia đình. Một người ngoài có chuyên môn giúp hai người nghe nhau, kể cả khi kết quả cuối cùng là chia tay.
- Nếu đã quyết định ly hôn, hỏi luật sư trước khi thu thập bất cứ thứ gì. Trong ly hôn, nhiều vấn đề như chia tài sản, quyền nuôi con được giải quyết theo những căn cứ khác, không nhất thiết phải chứng minh ngoại tình.
- Giữ những tài liệu bạn có một cách hợp pháp: giấy tờ tài sản chung, sao kê tài khoản của chính bạn, tin nhắn mà bạn là người nhận. Cách giữ và nộp để có giá trị là chủ đề riêng nên tìm hiểu kỹ.
Ngoại tình có thật sự cần chứng minh trong ly hôn không
Nhiều người thuê theo dõi vì tin rằng phải có ảnh ngoại tình thì mới ly hôn được, hoặc mới được chia tài sản nhiều hơn, giành quyền nuôi con. Đây là hiểu lầm khá phổ biến. Toà án giải quyết ly hôn đơn phương dựa trên việc hôn nhân lâm vào tình trạng trầm trọng, đời sống chung không thể kéo dài, mục đích hôn nhân không đạt được; ngoại tình chỉ là một trong những biểu hiện có thể được xem xét, không phải điều kiện bắt buộc.
Khi chia tài sản chung, pháp luật về hôn nhân và gia đình có tính tới lỗi của mỗi bên trong vi phạm quyền, nghĩa vụ vợ chồng, cùng nhiều yếu tố khác như công sức đóng góp, hoàn cảnh của mỗi bên. Quyền nuôi con đặt lợi ích của con lên trên hết. Một tập ảnh chụp lén hiếm khi là thứ thay đổi kết quả, trong khi rủi ro pháp lý và chi phí lại là thật.
Vì vậy, trước khi chi một khoản tiền cho việc theo dõi, hãy dành một buổi để hỏi người làm nghề luật xem trường hợp của mình thật sự cần gì. Câu trả lời có thể khiến bạn đổi hẳn kế hoạch.
Câu hỏi thường gặp
Công ty thám tử có giấy đăng ký kinh doanh thì việc theo dõi có hợp pháp không?
Giấy đăng ký doanh nghiệp không trao quyền theo dõi người khác. Mọi việc nhân viên của họ làm vẫn phải tôn trọng quyền riêng tư, quyền hình ảnh của người bị theo dõi như bất kỳ công dân nào. Việc có giấy tờ không biến bám theo, chụp lén thành việc được phép.
Ảnh do thám tử chụp có làm bằng chứng ở toà được không?
Toà án đánh giá chứng cứ theo quy định tố tụng, trong đó có xem xét nguồn gốc. Ảnh chụp lén ở nơi riêng tư dễ bị phản đối và có thể khiến người nộp gặp rắc rối. Bạn nên hỏi luật sư trước khi trông cậy vào loại tài liệu này.
Nếu thám tử làm sai luật thì người thuê có bị liên đới không?
Có khả năng. Người thuê là người đặt mục đích, cung cấp thông tin về người bị theo dõi và trả tiền cho việc đó. Mức độ trách nhiệm tuỳ việc cụ thể và vai trò của từng người, do cơ quan có thẩm quyền đánh giá.
Tự mình đi theo dõi thay vì thuê người có khác gì không?
Về bản chất pháp lý thì không khác: bám theo, chụp lén, ghi âm người khác ở nơi riêng tư đều có thể xâm phạm đời tư dù ai làm. Tự làm còn dễ dẫn tới đối mặt, xô xát ngoài đường, nơi rủi ro tăng lên nhiều.
Bị đơn vị thám tử nhận tiền rồi không làm thì đòi lại thế nào?
Nếu nội dung dịch vụ là việc trái pháp luật, hợp đồng có thể bị coi là vô hiệu và việc đòi lại tiền phức tạp hơn bạn nghĩ. Nếu có dấu hiệu lừa đảo, bạn có thể trình báo cơ quan công an. Giữ lại mọi tin nhắn, biên nhận chuyển khoản.