Có thể, nhưng không phải cứ hỏng là trừ. Theo Bộ luật Lao động 2019, người lao động chỉ phải bồi thường khi có lỗi gây thiệt hại, việc bồi thường phải xử lý theo trình tự luật định, và có trần: hư hỏng do sơ suất với giá trị không lớn thì bồi thường nhiều nhất 3 tháng tiền lương; mỗi tháng công ty khấu trừ không quá 30% tiền lương thực trả sau khi đã trích các khoản bảo hiểm bắt buộc và thuế thu nhập cá nhân.
Làm vỡ chồng đĩa ở quán ăn, ngã xe làm móp thùng hàng giao, đánh rơi máy tính bảng của công ty — những chuyện này xảy ra hằng ngày. Nhiều chủ cơ sở xử lý theo phản xạ: “làm hỏng thì đền”, trừ thẳng vào lương cuối tháng. Bài này giải thích khi nào người lao động thật sự phải bồi thường, mức tối đa ra sao, công ty phải làm những bước nào trước khi trừ, và những trường hợp không phải bồi thường đồng nào.
Hai điều kiện để phải bồi thường: có thiệt hại và có lỗi
Bồi thường thiệt hại trong quan hệ lao động không phải là “ai cầm thì người đó chịu”. Người lao động phải bồi thường khi làm hư hỏng dụng cụ, thiết bị hoặc có hành vi khác gây thiệt hại tài sản của người sử dụng lao động, hoặc làm mất tài sản được giao, tiêu hao vật tư quá định mức. Mấu chốt nằm ở chữ lỗi: phải có sơ suất, cẩu thả, làm sai quy trình, hoặc cố ý.
Cái đĩa mẻ dần qua nhiều tháng sử dụng, chiếc máy khoan chạy quá tuổi thọ rồi cháy, tấm kính bị nứt vì nhiệt độ — đó là hao mòn hoặc rủi ro khách quan, không có lỗi của ai. Thiệt hại do thiên tai, hỏa hoạn, dịch bệnh, thảm họa, sự kiện xảy ra khách quan không thể lường trước và không khắc phục được dù đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết thì luật cũng không bắt người lao động bồi thường.
Gánh nặng chứng minh lỗi nằm ở phía muốn đòi bồi thường. Công ty cần cho thấy việc hư hỏng xảy ra như thế nào, người lao động đã làm sai điều gì so với quy trình được hướng dẫn. Nếu chưa từng hướng dẫn cách dùng máy, không có quy trình cất giữ, rất khó quy lỗi cho người lao động.
Mức bồi thường theo từng trường hợp
Bảng dưới tóm tắt theo nguyên lý của Bộ luật Lao động 2019. Mức lương tối thiểu vùng thay đổi theo từng thời kỳ — đối chiếu mức đang áp dụng tại nơi làm việc khi tính.
| Trường hợp | Mức bồi thường | Ghi chú |
|---|---|---|
| Làm hư hỏng do sơ suất, giá trị thiệt hại không quá 10 tháng lương tối thiểu vùng nơi làm việc | Nhiều nhất 3 tháng tiền lương | Khấu trừ hằng tháng, có giới hạn mỗi tháng |
| Làm hư hỏng có lỗi, giá trị lớn hơn ngưỡng trên | Theo mức độ lỗi và thiệt hại thực tế | Nên có biên bản xác định giá trị, xem xét hoàn cảnh |
| Làm mất dụng cụ, thiết bị, tài sản được giao | Một phần hoặc toàn bộ theo thời giá thị trường hoặc theo nội quy | Tính theo giá trị còn lại, không theo giá mua mới |
| Tiêu hao vật tư vượt định mức cho phép | Một phần hoặc toàn bộ phần vượt | Định mức phải được công bố trước |
| Có hợp đồng trách nhiệm (thủ kho, thu ngân, tài xế giữ hàng) | Theo hợp đồng trách nhiệm | Hợp đồng không được trái các giới hạn của luật |
| Thiên tai, hỏa hoạn, dịch bệnh, sự kiện khách quan không lường trước | Không phải bồi thường | Đã áp dụng biện pháp cần thiết mà không khắc phục được |
| Hao mòn tự nhiên khi dùng đúng cách | Không có căn cứ đòi | Không có lỗi |
“Thời giá thị trường” nghĩa là giá trị của món đồ ở thời điểm mất, hỏng — một chiếc máy tính đã dùng ba năm không thể tính bằng giá máy mới mua hôm nay.
Trừ lương: trần 30% mỗi tháng và quyền được biết lý do
Bộ luật Lao động 2019 chỉ cho phép người sử dụng lao động khấu trừ tiền lương để bồi thường thiệt hại do làm hư hỏng dụng cụ, thiết bị, tài sản theo đúng quy định về bồi thường. Người lao động có quyền được biết lý do khấu trừ. Mức khấu trừ hằng tháng không được quá 30% tiền lương thực trả hằng tháng của người lao động sau khi trích nộp bảo hiểm xã hội bắt buộc, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp và thuế thu nhập cá nhân.
Điều đó có nghĩa là dù thiệt hại có lớn đến đâu, công ty cũng không được trừ hết lương một tháng. Thiệt hại lớn thì chia ra nhiều tháng. Ví dụ giả định: lương thực nhận sau các khoản trích là 7 triệu đồng, mức khấu trừ tối đa mỗi tháng là 2,1 triệu; khoản bồi thường 5 triệu sẽ được trừ trong ít nhất ba tháng.
Khấu trừ cũng không thay được thủ tục. Việc trừ chỉ là cách thu khoản bồi thường đã được xác định đúng trình tự. Nếu công ty chưa làm biên bản, chưa họp xử lý, chưa ra quyết định, mà cuối tháng phiếu lương đã có dòng “trừ đền đồ”, thì khoản trừ đó thiếu căn cứ. Và trừ lương để “phạt” chứ không phải bồi thường thiệt hại thật là việc bị cấm.
Công ty phải làm những gì trước khi trừ
Trình tự xử lý bồi thường thiệt hại theo luật lao động gần giống trình tự xử lý kỷ luật. Bản tóm tắt cho cả hai bên:
- Nội quy lao động (hoặc hợp đồng lao động, với cơ sở dưới 10 người) có quy định về trách nhiệm bồi thường, các hành vi gây thiệt hại và mức bồi thường.
- Khi xảy ra sự việc, lập biên bản ghi nhận: thời gian, địa điểm, món đồ, tình trạng hư hỏng, người liên quan, lời trình bày ban đầu. Chụp ảnh hiện trạng.
- Xác định giá trị thiệt hại có căn cứ: hóa đơn mua, giá trị còn lại sau khấu hao, báo giá sửa chữa. Sửa được thì tính chi phí sửa, không tính giá mới.
- Tổ chức cuộc họp xử lý bồi thường với sự có mặt của người lao động, có tổ chức đại diện người lao động tham gia nếu người lao động là thành viên; người lao động được trình bày, được nhờ người bào chữa.
- Ra quyết định bồi thường bằng văn bản, nêu rõ mức bồi thường, phương thức (trả một lần hay khấu trừ dần), mức trừ mỗi tháng.
- Khấu trừ theo quyết định, không quá 30% tiền lương thực trả mỗi tháng sau các khoản trích; ghi rõ trên phiếu lương.
Thời hiệu xử lý bồi thường thiệt hại được tính giống thời hiệu xử lý kỷ luật; để quá lâu mới “nhớ ra” trừ thì có thể đã hết thời hiệu — đối chiếu quy định hiện hành.
Những tình huống hay gặp
Làm vỡ ly, đĩa ở quán. Vỡ lẻ tẻ trong lúc phục vụ là rủi ro thường xuyên của nghề, nhiều quán tính vào định mức hao hụt. Bắt nhân viên đền từng cái ly theo giá mới, trừ thẳng vào lương mà không biên bản là sai cả về trình tự lẫn cách tính.
Ngã xe khi đi giao hàng, hàng bị hỏng. Cần xem lỗi: đi quá tốc độ, chở quá tải theo yêu cầu của ai, đường trơn do mưa. Nếu công ty giao hàng quá tải hoặc ép giờ, phần lỗi không thể đổ hết cho tài xế. Hàng hóa giá trị cao nên có bảo hiểm.
Đánh rơi điện thoại, máy tính bảng của công ty. Sơ suất, giá trị thường dưới ngưỡng, nên mức bồi thường tối đa là 3 tháng lương và phải tính theo giá trị còn lại của máy.
Thiếu tiền trong két cuối ca. Đây là chuyện mất tài sản được giao. Cần đối chiếu quy trình bàn giao ca, camera quầy, sổ thu chi. Nếu có dấu hiệu chiếm đoạt thì không còn là chuyện bồi thường dân sự trong lao động — công ty báo cơ quan công an, không tự xử.
Bị lừa nhận chuyển khoản giả. Thu ngân giao hàng khi thấy ảnh chụp “đã chuyển khoản” mà không kiểm tài khoản. Có lỗi đến đâu tùy công ty đã hướng dẫn kiểm tra tiền vào chưa. Thiệt hại do bị lừa là thiệt hại của công ty; người lao động chỉ chịu phần tương ứng với lỗi.
Góc chủ doanh nghiệp: thu hồi thiệt hại mà không mất người
Phần lớn thiệt hại nhỏ không đáng để làm cả một quy trình xử lý bồi thường. Cách hợp lý là đặt định mức hao hụt cho đồ dễ vỡ, tính chi phí đó vào giá vốn, và chỉ xử lý bồi thường khi có lỗi rõ ràng, lặp lại hoặc giá trị đáng kể. Một nhân viên phục vụ giỏi bị trừ lương vì vỡ hai cái ly thường nghỉ việc, và chi phí tuyển lại người mới lớn hơn nhiều so với hai cái ly.
Với tài sản giá trị lớn — xe giao hàng, máy móc, hàng tồn kho — nên có bảo hiểm tài sản phù hợp, quy trình bàn giao có ký nhận, hướng dẫn sử dụng bằng văn bản. Khi có quy trình, việc xác định lỗi dễ hơn và người lao động cũng thấy công bằng hơn.
Nếu cơ sở có từ 10 người lao động trở lên, đưa quy định bồi thường vào nội quy lao động đã đăng ký. Viết rõ những hành vi nào, mức nào, và cam kết làm theo trình tự. Nội quy rõ là thứ bảo vệ công ty tốt nhất khi có tranh chấp.
Khi nào nên hỏi luật sư
Nên hỏi người làm nghề khi giá trị thiệt hại lớn, khi công ty đòi bạn ký giấy nhận nợ hoặc giấy vay tiền để “trả dần” khoản đền, khi có lời đe dọa báo công an để ép nhận lỗi, hoặc khi khoản trừ kéo dài nhiều tháng mà không có quyết định bằng văn bản. Ký giấy nhận nợ biến một khoản bồi thường lao động có trần thành một khoản nợ dân sự không trần — đọc kỹ trước khi ký.
Phía chủ cơ sở nên hỏi trước khi xử lý những vụ có dấu hiệu chiếm đoạt, vụ liên quan nhiều người, hoặc khi muốn soạn lại nội quy về trách nhiệm vật chất. Có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com) để biết vụ của mình nằm ở mức nào trước khi quyết định đi tiếp.
Trước khi gặp ai, chuẩn bị sẵn những thứ sau: hợp đồng lao động, nội quy (nếu có), biên bản sự việc, phiếu lương các tháng bị trừ, tin nhắn trao đổi về khoản đền. Có đủ giấy tờ thì một buổi tư vấn ngắn cũng đủ để biết khoản trừ nào có căn cứ, khoản nào nên đề nghị trả lại.
Câu hỏi thường gặp
Làm vỡ đồ ở quán thì chủ có được trừ thẳng vào lương không?
Không thể trừ thẳng mà không qua trình tự. Phải có lỗi, có biên bản, xác định giá trị, họp xử lý và ra quyết định. Mức khấu trừ mỗi tháng không quá 30% tiền lương thực trả sau các khoản trích. Đồ vỡ lặt vặt thường nên tính vào định mức hao hụt.
Đồ hỏng phải đền theo giá mua mới hay giá cũ?
Theo nguyên lý của luật lao động, tài sản bị mất tính theo thời giá thị trường, tức là giá trị của món đồ ở thời điểm xảy ra thiệt hại. Món đồ đã dùng nhiều năm có giá trị còn lại thấp hơn giá mua mới. Sửa được thì tính chi phí sửa.
Công ty bắt ký giấy nợ để trả dần tiền đền thì có nên ký không?
Nên thận trọng. Giấy nhận nợ có thể biến khoản bồi thường lao động vốn có giới hạn thành khoản nợ dân sự không giới hạn. Hãy đề nghị công ty làm đúng thủ tục xử lý bồi thường bằng quyết định, và hỏi người làm nghề trước khi ký.
Thiếu tiền két mà không chứng minh được ai lấy thì sao?
Nếu không xác định được lỗi của ai, rất khó buộc một người bồi thường. Công ty cần có quy trình bàn giao ca, camera quầy, sổ thu chi. Có dấu hiệu chiếm đoạt thì báo cơ quan công an chứ không tự quy kết và trừ lương.
Đang thử việc làm hỏng đồ có phải đền không?
Người thử việc cũng chịu trách nhiệm nếu có lỗi gây thiệt hại, nhưng công ty vẫn phải xác định lỗi và giá trị có căn cứ. Thiệt hại do thiếu hướng dẫn, chưa được đào tạo dùng máy thì khó quy lỗi cho người mới vào làm.
Nghỉ việc rồi công ty có được trừ hết số tiền đền còn lại vào lương cuối không?
Khi chấm dứt hợp đồng, các khoản giữa hai bên được quyết toán. Khoản bồi thường đã có quyết định hợp lệ có thể được thanh toán khi quyết toán, nhưng phải có căn cứ rõ. Khoản chưa từng được xử lý đúng trình tự thì không nên tự động trừ.