Luật Việt Nam không ghi độ tuổi tối thiểu để trẻ được ở nhà một mình, nên việc này không tự động là vi phạm. Nhưng Luật Trẻ em 2016 cấm bỏ rơi, bỏ mặc trẻ em, và Luật Hôn nhân và gia đình bắt cha mẹ trông nom, chăm sóc con chưa thành niên. Để một đứa bé ba tuổi khóa trái trong phòng cả buổi khác rất xa với để đứa con mười hai tuổi tự ở nhà một giờ chờ mẹ đi chợ về.
Ranh giới nằm ở khả năng tự lo an toàn của đứa trẻ, thời gian vắng mặt và những gì người lớn đã chuẩn bị. Khi chuyện không may xảy ra, như cháy, ngã, đuối nước, câu hỏi “cha mẹ đã làm đủ nghĩa vụ trông nom chưa” sẽ được đặt ra. Bài này đi qua các tiêu chí đó và cách chuẩn bị nếu bạn buộc phải để con tự ở nhà.
Luật nói gì: không có tuổi cố định, nhưng có nghĩa vụ trông nom
Một số nước hoặc bang ở nước ngoài có quy định hay hướng dẫn về độ tuổi trẻ được ở nhà một mình. Việt Nam không có con số đó. Thay vào đó, pháp luật đặt ra hai nghĩa vụ chung mà cha mẹ phải tự vận dụng theo hoàn cảnh: trông nom, chăm sóc con theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014, và không được bỏ mặc trẻ em theo Luật Trẻ em 2016.
Luật Trẻ em hiểu bỏ mặc là việc cha mẹ, người chăm sóc không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ nghĩa vụ chăm sóc, nuôi dưỡng trẻ. Định nghĩa này đo bằng hậu quả và mức độ chu đáo, chứ không đo bằng đồng hồ. Một đứa trẻ năm tuổi ở nhà một mình hai mươi phút có thể đã là bỏ mặc nếu bếp gas đang mở, cửa ban công không khóa; trong khi đứa trẻ mười ba tuổi tự ở nhà cả buổi chiều, biết cách gọi người lớn, có hàng xóm trông chừng thì khó coi là bỏ mặc.
Ngoài ra, luật về bảo vệ trẻ em đặt yêu cầu phòng ngừa tai nạn thương tích cho trẻ trong gia đình: đuối nước, bỏng, ngã cao, điện giật, ngộ độc. Đây là những tai nạn thường xảy ra đúng lúc trẻ nhỏ không có người lớn bên cạnh.
Những yếu tố làm việc để con ở nhà một mình thành rủi ro
Không có công thức chung, nhưng có thể tự đánh giá theo năm yếu tố dưới đây. Càng nhiều ô rơi vào cột bên phải, càng nên tìm người trông.
| Yếu tố | Ít rủi ro hơn | Rủi ro cao |
|---|---|---|
| Tuổi và mức trưởng thành | Trẻ lớn, biết xử lý tình huống, từng được tập | Trẻ mầm non, đầu tiểu học, trẻ hay sợ hoặc hiếu động |
| Thời gian vắng | Ngắn, ban ngày, có giờ về rõ | Cả ngày, qua đêm, giờ về không chắc |
| Nguy cơ trong nhà | Không có bếp đang dùng, thuốc, hóa chất cất kỹ | Ban công không chắn, bể nước, bếp gas, ổ điện hở |
| Liên lạc | Trẻ có cách gọi cha mẹ, có hàng xóm tin cậy gần | Không có điện thoại, không ai biết trẻ đang một mình |
| Trông em nhỏ | Không phải trông ai | Phải trông em bé, em đang ốm |
Trường hợp một đứa trẻ chưa lớn phải trông em nhỏ hơn là tình huống đặc biệt rủi ro: trẻ lớn chưa đủ sức xử lý sự cố cho chính mình, nói gì tới cho em.
Nếu có chuyện xảy ra: cha mẹ chịu trách nhiệm gì
Trẻ tự gây hại cho mình. Khi trẻ bị thương vì ở nhà một mình, hậu quả trước tiên là đau lòng cho chính gia đình. Nếu có dấu hiệu bỏ mặc nghiêm trọng, cơ quan bảo vệ trẻ em ở xã có thể vào cuộc, đánh giá nguy cơ và yêu cầu gia đình có biện pháp chăm sóc phù hợp.
Trẻ gây thiệt hại cho người khác. Bộ luật Dân sự 2015 quy định người chưa đủ 15 tuổi gây thiệt hại thì cha mẹ phải bồi thường; nếu tài sản của cha mẹ không đủ mà con có tài sản riêng thì lấy phần đó bù vào. Đứa trẻ ở nhà một mình nghịch lửa làm cháy lan sang nhà hàng xóm là ví dụ dễ hình dung.
Bỏ mặc nghiêm trọng có thể bị xử lý. Hành vi bỏ mặc trẻ em có thể bị xử phạt hành chính theo nghị định về bảo trợ, trợ giúp xã hội và trẻ em; mức phạt cụ thể bạn đối chiếu văn bản hiện hành. Hậu quả chết người hoặc thương tích nặng do sự cẩu thả có thể dẫn tới trách nhiệm nặng hơn, tùy từng vụ.
Ảnh hưởng tới quyền nuôi con khi ly hôn. Trong vụ tranh chấp nuôi con, việc một bên thường xuyên để con nhỏ tự xoay xở có thể được tòa xem xét khi đánh giá điều kiện chăm sóc. Đây không phải tiêu chí duy nhất nhưng là chi tiết thực tế hay được nêu.
Nếu buộc phải để con ở nhà một mình: chuẩn bị từng bước
Nhiều gia đình đi làm ca, không có người giúp, nên chuyện con tự ở nhà một thời gian là không tránh được. Chuẩn bị kỹ giúp bạn vừa an tâm vừa làm đúng nghĩa vụ trông nom:
- Thử trước khi để thật: cho con ở nhà một mình mười lăm, ba mươi phút khi bạn ở gần, sau đó hỏi con cảm thấy thế nào, có lúng túng chỗ nào không.
- Rà nguy cơ trong nhà: khóa van gas, cất dao kéo, thuốc, hóa chất tẩy rửa, chắn ban công và cửa sổ, đậy bể nước, rút bàn là, ổ điện có nắp.
- Tập ba tình huống: có người lạ gõ cửa (không mở, không nói đang ở một mình), ngửi thấy mùi khét (ra khỏi nhà, gọi người lớn), bị thương chảy máu (ấn chặt bằng khăn sạch, gọi cha mẹ).
- Đặt luật rõ: không nấu bếp, không mở cửa cho ai, không ra ngoài, không leo trèo; dán số liên lạc của cha mẹ và hàng xóm tin cậy ở chỗ trẻ dễ thấy.
- Báo cho một người lớn ở gần: hàng xóm, bảo vệ chung cư hoặc người thân biết trẻ đang ở nhà, nhờ để ý tiếng động bất thường.
- Gọi hoặc nhắn hỏi thăm theo giờ cố định, về đúng giờ đã hẹn; nếu trễ thì báo cho con biết.
Với trẻ mầm non và đầu tiểu học, gần như không có chuẩn bị nào thay được một người lớn ở cạnh. Lúc đó nên nhờ người thân, hàng xóm, nhóm phụ huynh luân phiên trông, hoặc tìm lớp bán trú, sinh hoạt hè ở địa phương.
Gửi con cho người khác trông: trách nhiệm chuyển sang ai
Nhà trường, cơ sở giữ trẻ chịu trách nhiệm trong giờ trực tiếp quản lý. Bộ luật Dân sự 2015 quy định khi người chưa đủ 15 tuổi gây thiệt hại trong thời gian trường học, bệnh viện hoặc pháp nhân khác trực tiếp quản lý, thì nơi đó phải bồi thường, trừ khi chứng minh được mình không có lỗi trong quản lý. Đây là lý do nhóm trẻ, lớp bán trú phải có quy trình đón trả rõ ràng.
Ông bà, người thân trông giúp: nghĩa vụ chính vẫn ở cha mẹ. Khi nhờ ông bà hay cô dì trông vài giờ, về mặt pháp lý cha mẹ vẫn là người đại diện và có nghĩa vụ trông nom con. Nếu có chuyện, các bên thường giải quyết trong gia đình; điều cần làm là chọn người đủ sức khỏe, dặn kỹ những nguy cơ của nhà mình.
Thuê người trông trẻ: nên có thỏa thuận rõ. Thuê người giúp việc, bảo mẫu tại nhà là quan hệ lao động hoặc dịch vụ. Nên ghi rõ giờ trông, việc được làm, việc không được làm (như để trẻ một mình ra ngoài, cho trẻ dùng thuốc), cách liên lạc khi khẩn cấp. Thỏa thuận rõ giúp phân định trách nhiệm khi có sự cố.
Gửi nhờ hàng xóm vài phút cũng cần nói rõ. Nhờ hàng xóm để ý giúp là nét đẹp của khu phố, nhưng hãy nói rõ bạn đi đâu, bao lâu, trẻ có bệnh gì cần chú ý. Người được nhờ không có nghĩa vụ pháp lý như người được thuê, nên đừng nhờ trông lâu hoặc trông trẻ quá nhỏ.
Những tình huống nên tránh hẳn
Dù con đã lớn đến đâu, vài tình huống dưới đây không nên để trẻ một mình vì nguy cơ vượt quá khả năng xử lý của một đứa trẻ:
- Để trẻ nhỏ ngủ một mình trong nhà khóa trái từ bên ngoài: khi có cháy, trẻ không thoát ra được và người ngoài khó vào cứu.
- Để trẻ một mình trong ô tô, kể cả vài phút, vì nhiệt độ trong xe tăng rất nhanh dưới nắng.
- Để trẻ nhỏ một mình ở nơi có nước: chậu, bể, ao, bồn tắm; đuối nước ở trẻ nhỏ xảy ra rất nhanh và im lặng.
- Để trẻ đang ốm, đang sốt cao một mình.
- Để trẻ ở nhà qua đêm không có người lớn, trừ khi trẻ đã gần tuổi trưởng thành và có người thân ở sát bên.
- Bắt trẻ chưa lớn trông em sơ sinh hoặc em đang tập đi.
Những tình huống này không cần chờ luật ghi rõ mới cần tránh: đó là những chỗ mà một phút lơ là đủ gây hậu quả không sửa được.
Nhìn từ phía hàng xóm và nhà trường
Nếu bạn thấy một đứa trẻ nhỏ thường xuyên bị khóa trong nhà cả ngày, khóc lâu không ai dỗ, hoặc đi lang thang vì không ai đón, đó có thể là dấu hiệu bỏ mặc. Trước hết có thể hỏi thăm gia đình, đề nghị giúp trông một lúc nếu tiện. Nếu tình trạng kéo dài hoặc trẻ có vẻ đói, bẩn, sợ hãi, nên báo tổ dân phố, công an xã hoặc phường, Ủy ban nhân dân cấp xã, hay Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em để người có trách nhiệm tìm hiểu.
Từ phía nhà trường, giáo viên thấy học sinh nhỏ hay tự về nhà và ở một mình đến tối có thể trao đổi với phụ huynh, giới thiệu lớp bán trú, câu lạc bộ sau giờ học nếu trường có. Phần lớn trường hợp không phải cha mẹ thờ ơ mà là thiếu người giúp; giải pháp cộng đồng thường hiệu quả hơn trách móc.
Với cha mẹ đang phải để con ở nhà, việc người khác hỏi thăm không phải là bị xét nét. Nói rõ hoàn cảnh, nhờ vả khi cần là cách để quanh con có thêm người để ý, đúng với tinh thần phòng ngừa mà luật hướng tới.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì được ở nhà một mình theo luật?
Luật Việt Nam không quy định con số. Cha mẹ phải tự đánh giá theo mức trưởng thành của con, thời gian vắng mặt và nguy cơ trong nhà. Trẻ mầm non và những năm đầu tiểu học nói chung chưa nên ở nhà một mình.
Khóa cửa ngoài để con không chạy ra đường có được không?
Khóa trái từ bên ngoài khiến trẻ không thể thoát ra khi có cháy, đây là rủi ro rất lớn. Nếu cần ngăn trẻ ra đường, nên có người lớn trông, hoặc dùng khóa mà người trong nhà mở được khi khẩn cấp.
Để con lớn trông em nhỏ có vi phạm không?
Không bị cấm hẳn, nhưng nếu đứa lớn còn nhỏ tuổi và em là trẻ sơ sinh, trẻ đang tập đi, nguy cơ tai nạn rất cao. Khi có chuyện, cha mẹ vẫn là người chịu trách nhiệm trông nom chứ không phải đứa con lớn.
Con ở nhà một mình làm vỡ kính nhà hàng xóm thì ai đền?
Con dưới 15 tuổi gây thiệt hại thì cha mẹ bồi thường theo Bộ luật Dân sự; nếu cha mẹ không đủ tài sản mà con có tài sản riêng thì lấy tài sản đó bù phần còn thiếu. Hai nhà nên thỏa thuận mức đền dựa trên thiệt hại thật.
Có camera trong nhà thì có được coi là đã trông con không?
Camera giúp bạn biết chuyện gì đang xảy ra nhưng không giúp trẻ khi có sự cố. Với trẻ nhỏ, camera không thay được người lớn ở gần; với trẻ lớn, nó chỉ là một lớp an tâm thêm, không phải lý do để vắng lâu hơn.
Hàng xóm báo xã vì thấy con mình ở nhà một mình thì sao?
Cán bộ thường chỉ tìm hiểu hoàn cảnh, nhắc nhở và gợi ý cách chuẩn bị an toàn. Hợp tác, giải thích rõ và cho thấy bạn đã có phương án trông nom là đủ trong hầu hết trường hợp.