Không. Theo các quy định về giá bán điện lâu nay của Bộ Công Thương, khi chủ nhà thu tiền điện của người thuê để sinh hoạt, mức thu phải theo giá bán lẻ điện sinh hoạt, không được tự đặt đơn giá cao hơn để kiếm lời. Chủ trọ cũng có quyền và nên đăng ký định mức theo số người thuê với điện lực, để giá bình quân không bị đẩy lên bậc cao.
Thực tế nhiều dãy trọ vẫn thu một đơn giá cố định cao hơn hẳn giá bậc đầu. Một phần vì chủ trọ thật sự chịu giá bậc cao khi cả dãy dùng chung một công tơ, một phần vì thói quen. Bài này giải thích nguyên tắc tính tiền điện cho người thuê, các cách thu hay gặp và chỗ nào đúng, chỗ nào sai, rồi đưa cách làm đúng cho cả chủ trọ lẫn người thuê. Biểu giá và văn bản hướng dẫn được điều chỉnh nhiều lần, nên các mức cụ thể bạn đối chiếu với biểu giá đang áp dụng.
Vì sao chủ trọ không được tự định giá điện
Điện là mặt hàng Nhà nước điều tiết giá. Giá bán lẻ điện sinh hoạt được chia thành nhiều bậc theo lượng điện dùng trong tháng: dùng càng nhiều, phần vượt càng chịu giá cao. Biểu giá này do cơ quan có thẩm quyền ban hành và ngành điện áp dụng cho mọi hộ dùng điện sinh hoạt.
Chủ trọ không phải đơn vị bán lẻ điện. Khi thu tiền điện của người thuê, chủ trọ thực chất đang thu hộ, chia lại chi phí điện mà mình đã trả cho ngành điện. Vì vậy các quy định hướng dẫn về giá bán điện cho người thuê nhà lâu nay đều đi theo một nguyên tắc: người thuê để ở được hưởng giá bán lẻ điện sinh hoạt như một hộ dùng điện, chủ nhà không được thu cao hơn mức đó. Thu cao hơn là bán điện sai giá, có thể bị xử lý theo quy định về điện lực.
Điều này khác với tiền phòng. Tiền phòng do hai bên tự thoả thuận, chủ trọ muốn đặt bao nhiêu cũng được nếu người thuê đồng ý. Tiền điện thì không: dù hợp đồng có ghi một đơn giá cao và bạn đã ký, điều khoản đó vẫn có thể bị coi là trái quy định về giá điện. Đây là chỗ nhiều người thuê không biết nên không dám hỏi lại.
Định mức theo số người: chìa khoá để giá không bị đẩy lên
Một dãy trọ mười phòng thường chỉ có một công tơ tổng đứng tên chủ nhà. Nếu ngành điện tính cả dãy như một hộ, lượng điện cả chục phòng cộng lại sẽ nhảy lên bậc cao nhất, giá bình quân mỗi số điện rất cao. Đây là lý do thật khiến nhiều chủ trọ thu đơn giá cao: họ cũng đang trả giá cao.
Cách giải quyết mà quy định đưa ra là cấp định mức theo số hộ hoặc số người thuê. Theo hướng dẫn của ngành điện lâu nay, khi người thuê là sinh viên, người lao động thuê nhà để ở, chủ nhà kê khai số người thuê với đơn vị điện lực, và cứ một số người nhất định được tính là một hộ để nhân định mức các bậc. Nhờ vậy lượng điện của cả dãy được chia vào nhiều bậc thấp, giá bình quân giảm xuống gần với giá một hộ bình thường. Người thuê dài hạn có đăng ký tạm trú, trong một số trường hợp, còn được ký hợp đồng mua điện trực tiếp với điện lực.
Nếu chủ nhà không kê khai số người, quy định từng áp một mức giá bậc cố định cho toàn bộ sản lượng thay vì để giá leo lên bậc cao nhất. Các con số cụ thể như mấy người được tính là một hộ, mức bậc áp dụng khi không kê khai, hồ sơ cần nộp, bạn hỏi điện lực khu vực nơi có nhà trọ hoặc tra trên trang chăm sóc khách hàng của ngành điện. Điều quan trọng là biết rằng có cơ chế này, và cả hai bên đều có lợi khi dùng nó.
Các cách thu tiền điện hay gặp ở nhà trọ
Bảng dưới đánh giá theo nguyên tắc chung. Cột cuối là gợi ý để chuyển sang cách làm đúng.
| Cách thu | Đánh giá | Hướng sửa |
|---|---|---|
| Đơn giá cố định cao hơn hẳn giá bậc đầu, theo công tơ phụ từng phòng | Dễ vượt giá bán lẻ sinh hoạt, không hợp lệ phần chênh | Kê khai định mức theo số người, tính lại theo giá bình quân thật của hoá đơn |
| Chia đều hoá đơn tổng của dãy theo số phòng | Không lời lãi nhưng bất công giữa phòng dùng ít và dùng nhiều | Lắp công tơ phụ, chia theo chỉ số từng phòng |
| Chia hoá đơn tổng theo tỷ lệ chỉ số công tơ phụ | Hợp lý nếu minh bạch, cho người thuê xem hoá đơn tổng | Gửi kèm ảnh hoá đơn mỗi tháng, ghi cách chia |
| Khoán tiền điện theo đầu người mỗi tháng | Chấp nhận được nếu hai bên đồng ý và mức khoán không vượt chi phí thật | Định kỳ đối chiếu với hoá đơn, điều chỉnh khi chênh nhiều |
| Cộng thêm "phí hao hụt", "phí điện khu chung" vào giá mỗi số | Dễ gây tranh cãi vì lẫn vào giá điện | Tách điện khu chung thành khoản riêng, chia minh bạch theo phòng |
Công tơ phụ đặt cho từng phòng cũng phải đo đúng. Việc công tơ phụ có cần kiểm định hay không, và khi hai bên nghi công tơ chạy sai thì làm gì, là chủ đề đo lường riêng; ở đây chỉ cần nhớ chỉ số sai thì cách tính đúng đến mấy cũng ra số sai.
Phía chủ trọ: những chi phí có thật và cách đưa vào cho đúng
Hao hụt trên đường dây và điện khu chung. Đèn hành lang, máy bơm nước, đèn khu để xe, camera chung tiêu tốn điện mà không công tơ phụ nào đo. Đây là chi phí thật. Cách đúng là tính riêng thành khoản "điện khu chung" chia theo phòng, ghi rõ trong hợp đồng, thay vì nâng giá mỗi số điện lên để bù.
Giá bình quân thực tế của hoá đơn. Nếu đã kê khai định mức mà hoá đơn tổng vẫn có giá bình quân cao hơn bậc đầu, chủ trọ có thể chia lại theo đúng giá bình quân đó, kèm ảnh hoá đơn. Người thuê thấy con số thật thì hiếm khi phản đối.
Công sức ghi chỉ số, thu tiền. Đây là công việc quản lý, nên nằm trong tiền phòng hoặc một khoản phí dịch vụ được thoả thuận rõ, không nên giấu vào giá điện.
Đầu tư thiết bị. Điều hoà, bình nóng lạnh chủ trọ trang bị sẵn là tài sản cho thuê, chi phí khấu hao nằm trong tiền phòng. Dùng điện của các thiết bị đó vẫn tính theo giá điện như mọi thiết bị khác.
Phía người thuê: tự kiểm và đề nghị điều chỉnh
Bạn không cần tranh cãi ngay. Đi từng bước dưới đây giúp bạn có số liệu, và giúp chủ trọ có lối lui để điều chỉnh mà không mất mặt.
- Chụp chỉ số công tơ phụ của phòng vào ngày nhận phòng và ngày chốt mỗi tháng. Lưu ảnh có ngày giờ.
- Hỏi chủ trọ đơn giá đang thu và cách tính. Tra biểu giá bán lẻ điện sinh hoạt đang áp dụng để biết khoảng giá từ bậc thấp đến bậc cao.
- Nếu đơn giá thu cao hơn cả bậc cao nhất của biểu giá, đó là dấu hiệu rõ ràng của việc thu sai giá. Nếu nằm trong khoảng giữa các bậc, có thể chủ trọ đang chia theo giá bình quân thật của hoá đơn tổng.
- Đề nghị chủ trọ cho xem hoá đơn tổng hằng tháng, và hỏi đã kê khai định mức theo số người thuê với điện lực chưa. Nhiều chủ trọ chưa từng nghe đến việc này.
- Nếu chủ trọ đồng ý, cả dãy có thể cùng cung cấp thông tin cư trú để chủ trọ đi kê khai. Đây là việc có lợi cho mọi người.
- Nếu chủ trọ không chịu điều chỉnh, bạn có thể hỏi điện lực khu vực về quyền của người thuê, hoặc phản ánh tới cơ quan quản lý điện lực ở tỉnh, chính quyền xã, phường nơi có nhà trọ.
Đi cùng vài phòng khác thường hiệu quả hơn đi một mình, vì chủ trọ thấy đây là vấn đề chung chứ không phải một người khó tính.
Ví dụ giả định: cùng một hoá đơn, ba cách chia
Ví dụ giả định, các con số chỉ để minh hoạ, không phải biểu giá thật: một dãy trọ sáu phòng ở Cần Thơ nhận hoá đơn tổng tháng là ba triệu đồng cho một nghìn số điện, tức bình quân ba nghìn đồng một số. Công tơ phụ các phòng cộng lại được chín trăm số, một trăm số còn lại là đèn hành lang, máy bơm.
Cách thứ nhất, chủ trọ thu mỗi phòng một đơn giá cố định cao hơn hẳn bình quân, nhân với chỉ số công tơ phụ. Tổng thu vượt hoá đơn một khoản đáng kể mỗi tháng. Phần vượt đó không có căn cứ nào, chính là phần bị coi là bán điện sai giá.
Cách thứ hai, chủ trọ chia theo đúng bình quân hoá đơn cho chín trăm số của các phòng, còn một trăm số khu chung chia đều sáu phòng, ghi thành dòng riêng trên phiếu thu. Tổng thu bằng đúng hoá đơn. Người thuê nào muốn kiểm đều kiểm được.
Cách thứ ba, chủ trọ kê khai định mức theo số người thuê với điện lực. Hoá đơn tổng tháng sau giảm vì nhiều số điện rơi vào bậc thấp, bình quân mỗi số thấp hơn, và chủ trọ chia lại như cách thứ hai. Cả chủ lẫn người thuê đều có lợi; chủ trọ còn tránh được rủi ro bị phản ánh. Đây là lý do cách thứ ba đáng làm nhất, dù tốn một lần công đi kê khai.
Tiền nước theo cùng một logic, nhưng ít rõ ràng hơn
Giá nước sạch sinh hoạt do chính quyền cấp tỉnh quyết định theo từng địa phương, cũng thường có định mức theo số người hoặc số hộ. Với nhà trọ dùng chung một đồng hồ tổng, chủ trọ có thể đề nghị đơn vị cấp nước tính định mức theo số người thực tế đang ở. Nguyên tắc tương tự tiền điện: người thuê để ở được hưởng giá sinh hoạt, chủ trọ thu hộ chứ không bán lại có lời.
Tuy vậy, cách tính nước ở nhiều nơi phức tạp hơn: có nơi tính theo người khoán, có nơi theo đồng hồ con, phí thoát nước, phí bảo vệ môi trường đối với nước thải cộng thêm theo quy định địa phương. Những khoản phí, thuế theo quy định nhà nước ghi trên hoá đơn là có thật, chủ trọ được chia lại. Phần chênh vượt ngoài hoá đơn thì cần giải thích được.
Nếu tiền nước của bạn có vẻ cao, hãy đối chiếu hoá đơn tổng của nhà với tổng số tiền cả dãy đang nộp. Khoảng chênh lớn mà không có lý do là câu hỏi chính đáng để đặt ra với chủ trọ.
Câu hỏi thường gặp
Hợp đồng đã ghi đơn giá điện cao, bạn đã ký thì còn đòi được không?
Việc ký không làm một mức giá trái quy định về giá điện trở thành hợp lệ. Bạn có thể đề nghị điều chỉnh từ kỳ tiếp theo. Với các kỳ đã trả, đòi lại phần chênh là chuyện tranh chấp dân sự, thường nên thương lượng trước, vì số tiền mỗi người không lớn nhưng quan hệ còn lâu dài.
Chủ trọ nói phải thu cao vì cả dãy bị tính bậc cao nhất, có đúng không?
Đúng là nếu không kê khai định mức, cả dãy có thể chịu giá cao. Nhưng giải pháp là kê khai số người thuê với điện lực để được cấp định mức, không phải đẩy toàn bộ phần đó sang người thuê bằng một đơn giá tự đặt.
Người thuê có tự ký hợp đồng mua điện với điện lực được không?
Trong một số trường hợp, người thuê nhà dài hạn có đăng ký cư trú được ký hợp đồng mua điện trực tiếp hoặc được tính định mức riêng. Điều kiện cụ thể như thời hạn thuê, giấy tờ cần có, bạn hỏi điện lực khu vực vì có thể thay đổi theo văn bản hiện hành.
Thu tiền điện khu chung riêng ra có hợp lệ không?
Có, nếu được ghi rõ và chia minh bạch. Điện cho đèn hành lang, máy bơm, khu để xe là chi phí thật. Tách khoản này ra tốt hơn nhiều so với cộng ngầm vào giá mỗi số điện, vì người thuê kiểm được.
Muốn phản ánh việc thu tiền điện sai giá thì gửi ở đâu?
Bước đầu là hỏi điện lực khu vực nơi có nhà trọ để được giải thích quyền của người thuê. Nếu cần phản ánh, gửi tới cơ quan quản lý nhà nước về điện lực ở cấp tỉnh hoặc chính quyền xã, phường. Mô tả rõ đơn giá đang thu, ảnh chỉ số, hoá đơn hoặc tin nhắn báo giá.
Tiền điện bình nóng lạnh, điều hoà của chủ trọ có được tính giá khác không?
Điện dùng cho các thiết bị đó vẫn là điện sinh hoạt của phòng, tính theo cùng nguyên tắc. Chi phí mua và khấu hao thiết bị thuộc tiền thuê phòng hoặc một khoản thuê thiết bị được thoả thuận riêng, không phải lý do để nâng giá điện.