Được, nếu đó là điều đã thoả thuận trong hợp đồng hoặc nội quy bạn đồng ý lúc thuê, và mục đích là giữ an ninh, an toàn cháy nổ, đúng số người ở. Không được, nếu chủ trọ tự đặt ra giữa chừng, dùng nó để soi chuyện riêng, hoặc xử lý vi phạm bằng cách khoá cửa, bêu tên, tịch thu đồ. Phòng đang thuê là chỗ ở của bạn, nhưng toà nhà vẫn là tài sản của chủ và chủ phải chịu trách nhiệm về an ninh, phòng cháy cho mọi người sống trong đó.
Câu hỏi này hay bùng lên khi người yêu, bạn bè hay bố mẹ từ quê lên chơi. Bài đi qua lý do pháp lý của mỗi bên, việc thông báo lưu trú mà nhiều người quên, những điều khoản hợp lý và không hợp lý, rồi cách thoả thuận để hai bên không phải căng thẳng mỗi lần có người đến.
Vì sao câu trả lời là "được nếu…" chứ không phải có hay không
Pháp luật Việt Nam không có điều nào nói thẳng "chủ trọ được cấm" hay "chủ trọ không được cấm" khách ở qua đêm. Quan hệ giữa bạn và chủ trọ là hợp đồng thuê nhà ở, nên phần lớn quyền và nghĩa vụ do hai bên thoả thuận, miễn là thoả thuận đó không trái luật và không trái đạo đức xã hội. Bộ luật Dân sự 2015 và Luật Nhà ở 2023 đặt khung chung: bên thuê được sử dụng nhà đúng mục đích, bên cho thuê bảo đảm cho bên thuê sử dụng ổn định trong thời hạn thuê, hai bên tôn trọng nội dung đã ký.
Vì vậy cùng một câu "không cho khách ngủ lại" có thể hợp lệ ở dãy trọ này và không hợp lệ ở dãy trọ khác. Điều quyết định là ba thứ: nó có được nói rõ trước khi bạn ký và đặt cọc không; nó có lý do chính đáng như an ninh, số người tối đa của phòng, an toàn cháy nổ không; và cách chủ trọ thực thi nó có xâm phạm quyền riêng tư, quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở của bạn không.
Ở chiều ngược lại, người thuê cũng không thể viện "phòng mình thuê thì ai ở cũng được" nếu hợp đồng ghi phòng dành cho hai người mà thực tế có năm người ngủ thường xuyên. Khi số người tăng, tiền điện nước, chỗ để xe, lối thoát nạn và an ninh của cả dãy đều bị ảnh hưởng. Hợp đồng là chỗ để cân hai lợi ích đó, chứ không phải để một bên tuỳ ý thêm luật.
Thông báo lưu trú: phần nghĩa vụ mà cả hai bên hay quên
Luật Cư trú 2020 phân biệt ba việc: thường trú, tạm trú và lưu trú. Lưu trú là việc một người ở lại một nơi ngoài chỗ thường trú, tạm trú của mình trong thời gian ngắn, ví dụ ngủ lại một hoặc vài đêm. Theo nguyên tắc của luật, khi có người đến lưu trú thì người quản lý chỗ ở đó, với nhà trọ thường là chủ trọ hoặc người được chủ giao, có trách nhiệm thông báo việc lưu trú với công an xã, phường nơi có nhà. Nếu người đến ở tại chỗ của một cá nhân mà người đó vắng mặt, chính người đến lưu trú phải tự thông báo.
Hiện nay việc thông báo có thể làm trên ứng dụng định danh điện tử hoặc cổng dịch vụ công, ngoài cách báo trực tiếp. Đây là lý do pháp lý thật sự đứng sau nhiều nội quy "khách ở lại phải báo chủ nhà": chủ trọ cần biết để làm đúng nghĩa vụ của mình. Một nội quy yêu cầu báo trước tên khách và số đêm, kèm giấy tờ tuỳ thân để khai lưu trú, là hợp lý và có căn cứ. Cách khai, thời điểm khai và mức xử lý khi không khai có thể thay đổi theo văn bản hướng dẫn, nên bạn đối chiếu quy định hiện hành hoặc hỏi công an phường, xã nơi trọ.
Điểm cần phân biệt: nghĩa vụ thông báo lưu trú không cho chủ trọ quyền từ chối mọi khách. Nó chỉ cho chủ quyền yêu cầu thông tin cần thiết để khai báo. Còn khách ở lâu, thực chất đã chuyển đến sống cùng, thì đó không còn là lưu trú mà là thêm người ở, phải tính lại theo hợp đồng và có thể phải đăng ký tạm trú.
Điều khoản nào hợp lý, điều khoản nào quá tay
Bảng dưới gom những câu hay gặp trong nội quy nhà trọ về khách. Cột đánh giá là nhận định theo nguyên lý, không phải phán quyết cho mọi trường hợp.
| Điều khoản hay gặp | Đánh giá | Vì sao |
|---|---|---|
| Khách ở lại qua đêm phải báo chủ trọ trước, kèm giấy tờ để khai lưu trú | Hợp lý | Gắn với nghĩa vụ thông báo lưu trú và an ninh chung |
| Mỗi phòng tối đa số người ở thường xuyên như đã ghi trong hợp đồng | Hợp lý | Liên quan an toàn cháy nổ, điện nước, chỗ để xe |
| Khách ở quá một số đêm nhất định trong tháng thì tính thêm tiền điện nước | Hợp lý nếu ghi rõ từ đầu | Phản ánh chi phí thật, cần cách tính minh bạch |
| Cấm tuyệt đối mọi khách khác giới vào phòng | Dễ bị coi là quá tay | Đụng vào đời tư, không có lý do an ninh tương xứng |
| Chủ trọ được vào phòng kiểm tra lúc nào cũng được để xem có khách không | Không hợp lệ | Xâm phạm chỗ ở và bí mật đời tư của người thuê |
| Vi phạm thì khoá cửa phòng, giữ đồ hoặc dán ảnh lên bảng tin dãy trọ | Không hợp lệ | Tự xử lý ngoài pháp luật, có thể làm chủ trọ gánh trách nhiệm |
Nhìn chung, điều khoản nào phục vụ an ninh, an toàn và chi phí thật thì dễ đứng vững. Điều khoản nào chỉ nhằm kiểm soát chuyện yêu đương, bạn bè của người thuê thì yếu, và cách thực thi càng mạnh tay càng dễ khiến chủ trọ thành bên làm sai.
Phía chủ trọ: những lo lắng có cơ sở
An ninh của cả dãy. Một người lạ qua đêm có thể đi lại ở hành lang, khu để xe, cầu thang chung. Nếu xảy ra mất xe, mất đồ, chủ trọ thường là người đầu tiên bị hỏi. Biết ai đang ở trong nhà là nhu cầu chính đáng, không phải tò mò.
Số người vượt sức chứa. Phòng thiết kế cho hai người mà thường xuyên có bốn, năm người thì tải điện, nước, nhà vệ sinh, chỗ để xe đều quá mức, nguy cơ chập điện tăng. Với nhà trọ nhiều phòng, chủ còn có nghĩa vụ phòng cháy theo luật phòng cháy chữa cháy hiện hành.
Khách biến thành người ở thật. Ví dụ giả định: một phòng thuê cho một người, sau hai tháng có thêm một người ở hằng đêm nhưng không ai báo. Đây không còn là khách. Chủ trọ có lý do để yêu cầu điều chỉnh hợp đồng, tiền điện nước và thủ tục cư trú.
Nghĩa vụ khai báo. Như phần trên, chủ trọ có nghĩa vụ thông báo lưu trú. Không biết có khách thì không khai được, và người chịu trách nhiệm trước cơ quan công an trước hết là người quản lý chỗ ở.
Phía người thuê: quyền không bị nội quy lấn qua
Quyền đối với chỗ ở. Khi đã thuê và trả tiền, phòng là chỗ ở của bạn trong thời hạn thuê. Hiến pháp ghi nhận quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở. Chủ trọ không được tự mở cửa vào để kiểm tra có ai trong phòng hay không, trừ trường hợp khẩn cấp như cháy, nước tràn, hoặc khi bạn đồng ý.
Quyền riêng tư. Bạn gặp ai, ở với ai một đêm là chuyện đời tư. Nội quy chỉ nên dừng ở mức thông tin cần cho khai báo và an ninh, không đòi giải thích quan hệ, không bình phẩm.
Nội quy phải có trước. Một quy định mới đặt ra giữa hợp đồng mà làm thay đổi đáng kể cách bạn sử dụng phòng thì cần sự đồng ý của bạn. Bạn không có nghĩa vụ chấp nhận điều khoản chưa từng được thông báo khi ký.
Không bị xử lý bằng sức mạnh. Kể cả khi bạn vi phạm nội quy, chủ trọ chỉ có các cách hợp pháp: nhắc nhở, lập biên bản, tính khoản đã thoả thuận, và cuối cùng là chấm dứt hợp đồng theo đúng căn cứ, đúng thời hạn báo trước. Khoá cửa, cắt điện, giữ đồ không nằm trong danh sách đó.
Thoả thuận về khách qua đêm cho êm từ đầu
Phần lớn căng thẳng sinh ra vì hai bên chưa bao giờ nói chuyện này trước khi ký. Một lần thoả thuận rõ ràng tốt hơn cả chục lần nhắc nhở. Dưới đây là thứ tự gợi ý cho cả hai phía.
- Khi đi xem phòng, hỏi thẳng: dãy trọ có quy định gì về khách ở lại, có giờ đóng cổng không, báo cho ai, báo bằng cách nào. Câu trả lời cho bạn biết nhà này có hợp với nếp sống của mình không.
- Ghi vào hợp đồng hoặc nội quy kèm theo: số người ở thường xuyên, cách báo khi có khách qua đêm, số đêm khách tối đa trong tháng trước khi phải tính thêm chi phí, cách tính thêm nếu có.
- Thống nhất cách khai lưu trú: chủ trọ khai hay người thuê tự khai qua ứng dụng, cần giấy tờ gì của khách, gửi trước bao lâu.
- Ghi rõ việc gì chủ trọ không làm: không vào phòng khi vắng nếu không khẩn cấp, không xử lý vi phạm bằng cách khoá cửa hay giữ đồ.
- Khi có khách, nhắn trước cho chủ trọ hoặc người quản lý, giữ lại tin nhắn. Đây vừa là lịch sự, vừa là bằng chứng bạn đã làm đúng.
- Nếu thấy điều khoản quá khắt khe với mình, thương lượng trước khi đặt cọc, hoặc tìm chỗ khác. Ký rồi mới phản đối thì vị thế của bạn yếu hơn nhiều.
Với chủ trọ, một nội quy ngắn, có lý do kèm theo từng điều, được dán ở chỗ chung và gửi cho từng người thuê, giúp giảm tranh cãi hơn mọi lời nhắc miệng.
Khi đã căng thẳng: xử lý thế nào cho đúng
Nếu chủ trọ phản đối việc bạn có khách và hai bên không thống nhất, việc đầu tiên là mở lại hợp đồng và nội quy đã ký. Điều gì đã ghi thì cả hai phải theo; điều gì không ghi thì chủ trọ không thể tự áp. Nói chuyện trên cơ sở văn bản giúp cuộc trao đổi bớt cảm tính.
Nếu chủ trọ có hành vi vượt quá như tự vào phòng khi bạn vắng, khoá cửa không cho khách ra vào, giữ đồ, hay đưa chuyện lên nhóm chung của dãy trọ để bêu, bạn nên ghi lại thời gian, chụp ảnh, giữ tin nhắn. Bạn có thể nhờ tổ dân phố, công an phường, xã nơi có nhà trọ hoà giải trước. Cách đưa vụ việc ra các kênh giải quyết, từ hoà giải đến khởi kiện, là một chủ đề riêng; ở đây chỉ cần nhớ rằng bằng chứng bạn giữ từ đầu quyết định nhiều thứ.
Nếu chính bạn đã vi phạm điều đã ký, ví dụ để người khác ở thường xuyên mà không báo, cách tốt nhất là chủ động điều chỉnh: báo thêm người, thoả thuận lại tiền điện nước, làm thủ tục cư trú cho người đó. Chống chế trong khi hợp đồng ghi rõ chỉ làm bạn mất thiện chí của chủ trọ và có thể dẫn tới việc bị chấm dứt hợp đồng đúng luật.
Câu hỏi thường gặp
Bố mẹ từ quê lên ở vài hôm có cần báo chủ trọ không?
Nên báo, kể cả khi nội quy không ghi. Việc người ở lại qua đêm tại một nơi ngoài chỗ cư trú của họ thuộc diện thông báo lưu trú theo Luật Cư trú. Báo trước cũng giúp chủ trọ khai đúng và tránh hiểu lầm khi thấy người lạ trong dãy.
Chủ trọ có được đòi xem căn cước của khách không?
Chủ trọ có thể cần thông tin giấy tờ của khách để thông báo lưu trú. Yêu cầu xem hoặc ghi thông tin cần thiết cho việc đó là hợp lý. Giữ bản gốc giấy tờ của khách, chụp lại rồi dùng vào việc khác, hay đăng lên nhóm chung thì không phù hợp với nguyên tắc bảo vệ dữ liệu cá nhân.
Hợp đồng không ghi gì về khách, chủ trọ có được cấm không?
Chủ trọ không thể tự đặt một lệnh cấm hoàn toàn mà hợp đồng không có. Chủ vẫn có thể yêu cầu những việc pháp luật đòi hỏi như thông báo lưu trú, và có thể đề nghị bổ sung nội quy, nhưng điều khoản mới làm thay đổi đáng kể quyền sử dụng phòng cần bạn đồng ý.
Khách ở bao lâu thì bị coi là người ở cùng?
Không có con số chung cho mọi hợp đồng. Thực tế, người ngủ lại thường xuyên, để đồ đạc, đi làm từ phòng trọ đó thì đã là người ở. Khi ở từ ba mươi ngày trở lên tại một nơi để sinh sống, học tập, làm việc, người đó thuộc diện phải đăng ký tạm trú theo Luật Cư trú.
Chủ trọ phạt tiền vì có khách qua đêm không báo có hợp lệ không?
Chỉ khi khoản phạt đó đã được thoả thuận trong hợp đồng hoặc nội quy bạn ký chấp nhận, và mức phạt hợp lý. Chủ trọ không có quyền xử phạt như cơ quan nhà nước; khoản tự đặt ra rồi bắt nộp, nhất là trừ thẳng vào tiền cọc, rất dễ bị tranh chấp.
Có nên chọn nhà trọ "giờ giấc tự do" để khỏi vướng chuyện này?
Giờ giấc tự do thường nói về giờ đóng cổng, không có nghĩa là không có quy định về khách. Hỏi cụ thể cả hai việc trước khi ký. Một nơi có quy định rõ ràng, hợp lý đôi khi lại an toàn hơn nơi để mọi người ra vào tuỳ ý.