Có. Luật Phòng, chống tác hại của rượu, bia 2019 cấm người chưa đủ 18 tuổi uống rượu, bia; cấm xúi giục, lôi kéo, ép buộc người khác uống; và cấm bán, cung cấp, khuyến mại rượu, bia cho người chưa đủ 18 tuổi. Luật không có ngoại lệ cho ngày Tết, đám cưới hay khi người rót là cha mẹ. Rót cho đứa con mười lăm tuổi “một ly cho biết”, ép cháu “uống với bác một chén” đều đi ngược quy định.
Thực tế, chuyện một gia đình bị phạt vì cho con nhấp ngụm bia ở mâm cỗ hiếm khi xảy ra. Nhưng việc này không đúng luật, và lý do luật cấm là có thật: não và gan của người trẻ chịu tác hại của cồn nhiều hơn người lớn. Bài này tách các tình huống hay gặp, trách nhiệm của từng bên, và cách ứng xử ở bàn tiệc mà không làm mất vui.
Luật cấm những gì liên quan tới trẻ và rượu bia
Luật Phòng, chống tác hại của rượu, bia được Quốc hội thông qua năm 2019 và có hiệu lực từ đầu năm 2020. Luật này hay được nhắc tới vì quy định về lái xe sau khi uống, nhưng nó còn một nhóm điều cấm dành riêng cho người chưa đủ 18 tuổi.
Nhóm thứ nhất nhắm vào chính người trẻ: người chưa đủ 18 tuổi không được uống rượu, bia. Nhóm thứ hai nhắm vào người lớn xung quanh: không được xúi giục, kích động, lôi kéo, ép buộc người khác uống, và không được bán, cung cấp, khuyến mại rượu, bia cho người chưa đủ 18 tuổi. Nhóm thứ ba liên quan tới lao động: không sử dụng người chưa đủ 18 tuổi tham gia sản xuất, mua bán rượu, bia.
Chữ “cung cấp” rất rộng. Nó không chỉ là bán ở quán mà còn là đưa cho, rót cho, mời uống. Vì thế, người cha rót bia cho con trai mười sáu tuổi cùng uống ở bữa cơm vẫn rơi vào vùng luật cấm, dù không có ai bán gì. Mức xử phạt hành chính cho từng hành vi nằm ở nghị định xử phạt trong lĩnh vực y tế; bạn đối chiếu bản hiện hành nếu cần con số.
Luật cũng nhấn mạnh vai trò của gia đình trong phòng, chống tác hại của rượu, bia, cùng với nghĩa vụ giáo dục con mà Luật Hôn nhân và gia đình đặt cho cha mẹ. Nghĩa là ngoài việc không rót cho con, cha mẹ còn được kỳ vọng nói chuyện với con về lý do, và để ý khi con bắt đầu uống cùng bạn bè. Nhà trường và đoàn thể cũng có phần trách nhiệm tuyên truyền, nhưng người ở gần con nhất vẫn là gia đình.
Các tình huống hay gặp và cách luật nhìn
Dưới đây là những tình huống quen thuộc trong gia đình Việt Nam. Cột cuối gợi ý cách làm khác để vẫn giữ không khí.
| Tình huống | Đúng luật không | Làm thế nào thay thế |
|---|---|---|
| Cha mẹ rót cho con 15 tuổi một ly bia ngày Tết “cho biết vị” | Không đúng: cung cấp rượu, bia cho người dưới 18 tuổi | Rót nước ngọt, nước trái cây để con cùng nâng ly |
| Họ hàng ép cháu tuổi học sinh uống “cho ra dáng đàn ông” | Không đúng: ép buộc uống, lại là người dưới 18 tuổi | Cha mẹ nói thẳng con chưa đủ tuổi, đổi ly cho con |
| Sai con 12 tuổi ra tiệm mua thùng bia | Người bán vi phạm khi bán cho người dưới 18 tuổi; cha mẹ đẩy con vào việc luật không muốn | Người lớn tự đi mua hoặc đặt giao hàng |
| Con 17 tuổi đi đám cưới bạn, được bàn mời uống | Người mời và nhà hàng phục vụ đều không đúng | Dặn con trước cách từ chối; bàn tiệc nên có đồ uống không cồn |
| Cho trẻ nhỏ uống rượu thuốc, rượu ngâm để “khỏe người” | Vẫn là cho trẻ uống rượu; còn có rủi ro ngộ độc | Hỏi bác sĩ về vấn đề sức khỏe thay vì dùng rượu |
| Con tự lấy bia trong tủ lạnh uống | Con vi phạm điều cấm; cha mẹ có trách nhiệm quản lý, giáo dục | Cất đồ uống có cồn, nói chuyện về lý do không uống |
Điểm chung của các tình huống: người chịu trách nhiệm chính là người lớn đã cung cấp, mời, ép hoặc bán. Đứa trẻ là người luật muốn bảo vệ, không phải người luật muốn phạt nặng.
Vì sao luật đặt mốc 18 tuổi
Não của người trẻ còn đang phát triển. Các tổ chức y tế quốc tế đều khuyến cáo người trẻ tránh rượu bia vì não bộ tiếp tục hoàn thiện tới khoảng tuổi hai mươi. Cồn ảnh hưởng tới trí nhớ, khả năng tập trung và kiểm soát hành vi, ở người trẻ rõ hơn ở người trưởng thành.
Uống sớm làm tăng nguy cơ lệ thuộc về sau. Nhiều nghiên cứu ghi nhận người bắt đầu uống rượu bia ở tuổi thiếu niên có nguy cơ gặp vấn đề với rượu khi trưởng thành cao hơn người bắt đầu muộn. Thói quen “nhấp cho biết” ở nhà thường là lần tiếp xúc đầu tiên.
Cơ thể nhỏ, ngưỡng ngộ độc thấp. Trẻ nhỏ uống một lượng mà người lớn coi là không đáng kể vẫn có thể bị hạ đường huyết, nôn, lơ mơ. Rượu ngâm, rượu tự nấu không rõ nguồn gốc còn có nguy cơ chứa methanol, rất nguy hiểm.
Rượu bia đi kèm những rủi ro khác. Người trẻ uống say dễ gặp tai nạn giao thông, đánh nhau, bị lợi dụng. Luật giao thông không cho người đã có nồng độ cồn điều khiển phương tiện, và tai nạn xe máy là một trong những nguyên nhân gây thương vong hàng đầu ở tuổi thanh thiếu niên.
Ở bàn tiệc: ứng xử thế nào để không mất lòng ai
Phần khó nhất thường không phải hiểu luật mà là từ chối trước mặt họ hàng. Một vài cách cha mẹ hay dùng:
- Chuẩn bị sẵn đồ uống không cồn cho bàn có trẻ, đặt trước mặt con ngay từ đầu bữa, để con có ly mà nâng khi chúc.
- Nói trước với người hay mời: “Cháu chưa đủ tuổi, để cháu uống nước ngọt chúc ông bà ạ”, giọng vui vẻ, không lên lớp.
- Dặn con một câu từ chối ngắn, lịch sự và cho con biết cha mẹ luôn đứng về phía con khi con từ chối.
- Nếu là chủ tiệc, nói với nhà hàng không phục vụ rượu bia ở bàn của các cháu, và không đặt bia sẵn trên bàn đó.
- Không đùa kiểu “uống được mới là con trai”, vì chính câu đùa đó khiến trẻ thấy uống là chuyện phải chứng minh.
- Khi con đã gần 18 tuổi, nói thẳng về rượu bia, lái xe và an toàn, thay vì giả vờ con chưa từng biết.
Giữ không khí vui không cần đến việc phá một quy tắc an toàn. Đa số người lớn sẽ thôi mời khi cha mẹ nói rõ và nhất quán.
Những hiểu lầm hay gặp về trẻ và rượu bia
“Ở nhà mình thì luật không với tới.” Điều cấm cung cấp rượu, bia cho người chưa đủ 18 tuổi không phân biệt trong nhà hay ngoài quán. Luật hiếm khi được thực thi bên trong bữa cơm gia đình, nhưng điều đó không làm hành vi trở thành hợp pháp.
“Uống ít thì không tính.” Luật không đặt ngưỡng lượng uống cho người chưa đủ 18 tuổi. Một ngụm hay một lon đều là uống. Ngưỡng nồng độ cồn chỉ xuất hiện trong luật giao thông, và ở đó con số cho phép với người điều khiển phương tiện là bằng không.
“Mười tám tuổi tính theo tuổi mụ.” Tuổi theo pháp luật tính theo ngày sinh trên giấy khai sinh, căn cước. Tuổi mụ, tuổi âm lịch người Việt hay nói thường lớn hơn một, hai tuổi so với tuổi thật, nên không dùng được làm mốc.
“Con trai phải tập uống cho quen.” Không có cơ sở y học nào cho thấy tập uống sớm giúp “chịu được rượu” tốt hơn hay an toàn hơn khi lớn. Điều được ghi nhận là ngược lại: bắt đầu sớm đi kèm nguy cơ lạm dụng rượu cao hơn về sau.
Phía người bán: quán, tiệm tạp hóa cần làm gì
Luật đặt trách nhiệm không bán rượu, bia cho người chưa đủ 18 tuổi lên người bán, kể cả tiệm tạp hóa đầu ngõ và quán nhậu. Khi khách trông trẻ, người bán có cơ sở để hỏi tuổi hoặc từ chối. Nhiều nơi treo thông báo không bán cho người dưới 18 tuổi để tránh tranh cãi.
Tình huống hay gặp nhất ở tiệm nhỏ là trẻ được cha mẹ sai đi mua bia, rượu. Về mặt luật, người bán vẫn không được bán cho trẻ dù trẻ nói mua cho bố. Người bán từ chối trong trường hợp này là làm đúng, cha mẹ nên hiểu thay vì trách.
Quán ăn, nhà hàng phục vụ tiệc có trẻ em nên dặn nhân viên không rót rượu bia ở bàn có người trẻ, và khi khách người lớn đưa ly cho trẻ thì có thể nhắc nhẹ. Đây cũng là cách quán tự bảo vệ trước rủi ro bị phản ánh, xử phạt. Với cửa hàng bán qua mạng hoặc giao tận nhà, người giao hàng gặp người nhận còn nhỏ tuổi có thể đề nghị gặp người lớn trong nhà để nhận, thay vì giao cho trẻ.
Khi con đã uống, đã say: xử lý ra sao
Nếu con tuổi thiếu niên về nhà trong tình trạng say, việc đầu tiên là an toàn: cho con nằm nghiêng để tránh sặc nếu nôn, không để con ngủ một mình, không cho tắm nước lạnh hay uống thêm cà phê để “giải rượu”. Trẻ lơ mơ, gọi không tỉnh, thở chậm, co giật thì đưa đi cấp cứu ngay.
Khi con đã tỉnh, nói chuyện thay vì quát mắng hay đánh. Hỏi con uống ở đâu, ai mời, uống vì sao, có ai ép không. Thông tin đó giúp bạn hiểu vấn đề nằm ở nhóm bạn, ở một nơi bán bừa bãi, hay ở áp lực con đang gặp.
Nếu có người lớn cố ý ép, chuốc rượu con bạn, hay một quán thường xuyên bán cho học sinh, bạn có thể phản ánh với công an xã hoặc phường, Ủy ban nhân dân cấp xã nơi quán đó hoạt động. Trường hợp con bị chuốc rượu rồi bị xâm hại, mất tài sản hay bị thương, đó đã là chuyện của cơ quan điều tra, cần trình báo ngay và nên có luật sư đồng hành.
Câu hỏi thường gặp
Con 17 tuổi uống bia thì con có bị phạt không?
Luật cấm người chưa đủ 18 tuổi uống rượu, bia. Trên thực tế, trọng tâm xử lý thường nhắm vào người cung cấp, ép uống và người bán; với người trẻ, gia đình và nhà trường chủ yếu nhắc nhở, giáo dục.
Cho con nhấp một chút rượu ngày Tết có sao không?
Về luật, đó vẫn là cung cấp rượu cho người chưa đủ 18 tuổi. Về sức khỏe, lượng nhỏ một lần ít gây hại ngay, nhưng nó tạo thói quen coi rượu bia là bình thường với trẻ, điều mà luật muốn tránh.
Bia không cồn có được cho trẻ uống không?
Đồ uống thật sự không chứa cồn không thuộc phạm vi rượu, bia của luật. Tuy vậy, nhiều loại “bia không cồn” vẫn có một lượng cồn nhỏ; nên đọc kỹ thông tin trên nhãn và cân nhắc việc tập cho trẻ quen hương vị bia.
Tiệm tạp hóa bán bia cho học sinh có bị xử lý không?
Bán rượu, bia cho người chưa đủ 18 tuổi là hành vi bị cấm và có thể bị xử phạt hành chính. Người bán có quyền hỏi tuổi hoặc từ chối khi thấy người mua còn nhỏ.
Rượu thuốc, rượu ngâm có được cho trẻ dùng chữa bệnh không?
Rượu ngâm vẫn là rượu, cho trẻ uống vẫn là cung cấp rượu cho người chưa đủ 18 tuổi. Rượu tự ngâm còn khó kiểm soát độ cồn và chất độc; vấn đề sức khỏe của trẻ nên hỏi bác sĩ.
Ép bạn bè cùng tuổi uống rượu ở tiệc sinh nhật có sao không?
Luật cấm xúi giục, lôi kéo, ép buộc người khác uống rượu, bia, áp dụng cho mọi người. Học sinh ép nhau uống thì cả người ép lẫn người tổ chức, nơi bán đều có phần trách nhiệm.