Ông bà nội, ngoại có quyền và nghĩa vụ trông nom, chăm sóc, giáo dục cháu theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014, và quyền này không mất khi bố mẹ cháu ly hôn. Nhưng ông bà không có quyền tự ý đón cháu đi khi người đang trực tiếp nuôi cháu không đồng ý. Việc thăm cháu thường gắn với quyền thăm nom của người cha hoặc người mẹ không trực tiếp nuôi, và mọi sắp xếp đều phải đặt lợi ích của đứa trẻ lên trước.
Đây là chuyện tình cảm nhiều hơn chuyện pháp lý, nên rất dễ căng thẳng: bên nội muốn đón cháu về ăn giỗ, bên ngoại không muốn cháu gặp gia đình người cũ, cháu bị kẹt ở giữa. Bài này nói rõ luật cho phép gì, không cho phép gì, và gợi ý cách để đứa trẻ vẫn giữ được tình thân với cả hai bên.
Luật nói gì về ông bà, cha mẹ và con sau ly hôn
Luật Hôn nhân và gia đình 2014 có một điều riêng về quyền và nghĩa vụ của ông bà nội, ông bà ngoại: trông nom, chăm sóc, giáo dục cháu, sống mẫu mực và nêu gương tốt cho con cháu. Nếu cháu chưa thành niên mà không còn ai nuôi dưỡng, ông bà có nghĩa vụ nuôi dưỡng cháu. Quan hệ ông bà với cháu là quan hệ huyết thống, ly hôn của bố mẹ không xóa được.
Sau ly hôn, luật xác định một người trực tiếp nuôi con, theo thỏa thuận của hai vợ chồng hoặc theo quyết định của tòa án. Người còn lại không trực tiếp nuôi con có quyền, nghĩa vụ thăm nom con, và luật nói không ai được cản trở người đó thực hiện quyền này. Nếu người không trực tiếp nuôi lạm dụng việc thăm nom để cản trở hoặc gây ảnh hưởng xấu tới việc nuôi dạy con, người trực tiếp nuôi có quyền yêu cầu tòa án hạn chế quyền thăm nom.
Luật không quy định một “quyền thăm cháu” riêng cho ông bà với lịch cụ thể như quyền thăm nom của cha mẹ. Trên thực tế, ông bà bên nào thường thăm cháu thông qua con mình: ông bà nội đi cùng bố khi bố đến thăm, đón cháu về nhà nội trong những ngày bố được đón theo thỏa thuận.
Các tình huống hay gặp: được hay không
Bảng dưới áp dụng nguyên lý của luật vào các tình huống thường xảy ra. Mỗi gia đình có thỏa thuận và bản án riêng, nên điều đã ghi trong đó được ưu tiên.
| Tình huống | Được hay không | Lưu ý |
|---|---|---|
| Ông bà đến nhà người trực tiếp nuôi thăm cháu, có báo trước | Được, nếu người nuôi đồng ý | Nên hẹn giờ phù hợp với lịch học, giờ ngủ của cháu |
| Ông bà đón cháu về nhà trong ngày bố hoặc mẹ được đón theo thỏa thuận | Được, trong khuôn khổ quyền thăm nom của bố hoặc mẹ | Trả cháu đúng giờ, đúng nơi đã hẹn |
| Ông bà tự đến trường đón cháu, không báo người trực tiếp nuôi | Không nên; trường thường chỉ giao trẻ cho người được người nuôi ủy quyền | Dễ gây hoảng loạn và tranh chấp |
| Ông bà giữ cháu ở lại nhiều ngày, không trả | Không được; xâm phạm quyền của người trực tiếp nuôi | Có thể bị yêu cầu cơ quan có thẩm quyền can thiệp |
| Người nuôi cấm tuyệt đối cháu gặp ông bà bên kia | Không vi phạm điều luật cụ thể nào với ông bà, nhưng có thể đi ngược lợi ích của cháu | Nếu cản trở luôn quyền thăm nom của bố hoặc mẹ thì vi phạm |
| Người trực tiếp nuôi qua đời hoặc không còn khả năng nuôi | Ông bà có thể được xem xét nuôi cháu hoặc làm người giám hộ | Thủ tục giám hộ, thay đổi người nuôi theo quy định |
Điểm mấu chốt: ông bà có tình thân và nghĩa vụ với cháu, nhưng người quyết định việc sinh hoạt hằng ngày của cháu sau ly hôn là người trực tiếp nuôi. Ông bà muốn gần cháu thì đi qua thỏa thuận, không đi qua hành động đơn phương.
Vì sao không nên tự ý đón cháu, dù là ông bà ruột
Trường học và người nuôi phải biết ai đang giữ cháu. Nhiều trường mầm non, tiểu học chỉ giao trẻ cho người có tên trong danh sách đón. Ông bà đến đón không báo, bị từ chối trước mặt cháu, hoặc được giao do giáo viên quen mặt, đều khiến người nuôi hoảng hốt khi tới không thấy con.
Đứa trẻ bị đặt vào giữa hai bên. Cháu nhỏ chưa hiểu chuyện người lớn, chỉ thấy mình bị đưa đi rồi nghe hai bên trách nhau. Những lần như vậy để lại cảm giác bất an, có khi khiến cháu sợ chính những lần gặp ông bà sau này.
Có thể bị coi là cản trở quyền nuôi con. Giữ cháu không trả, đưa cháu về quê không báo, là xâm phạm quyền của người trực tiếp nuôi đã được thỏa thuận hoặc tòa án công nhận. Người nuôi có thể nhờ chính quyền, công an địa phương can thiệp; tình huống kéo dài còn có thể ảnh hưởng tới quyền thăm nom của chính con trai, con gái của ông bà.
Làm hỏng cơ hội gặp cháu lâu dài. Một lần đón tự ý có thể khiến người nuôi siết chặt mọi lần gặp sau. Ngược lại, giữ đúng giờ hẹn vài lần là cách nhanh nhất để được tin tưởng, được đón cháu dài ngày hơn.
Ông bà muốn thăm cháu đều đặn: cách làm cho êm
Kinh nghiệm của nhiều gia đình cho thấy những sắp xếp rõ ràng, nhẹ nhàng thường bền hơn mọi tranh cãi. Có thể đi theo các bước sau:
- Nói chuyện với chính con mình (bố hoặc mẹ của cháu) trước, xem bản thỏa thuận hoặc bản án ly hôn ghi gì về lịch thăm nom.
- Đề nghị được đi cùng hoặc được đón cháu trong những ngày con mình có quyền thăm nom, thay vì đặt thêm lịch riêng.
- Nếu cần lịch riêng, ví dụ ngày giỗ, ngày Tết, sinh nhật ông bà, hãy hỏi người trực tiếp nuôi trước nhiều ngày, nói rõ giờ đón, giờ trả, đi đâu.
- Giữ đúng giờ hẹn, gửi ảnh hoặc nhắn tin báo cháu đã ăn ngủ thế nào khi cháu ở nhà mình.
- Không kể xấu bố hoặc mẹ của cháu trước mặt cháu, không hỏi cháu những câu khiến cháu phải chọn phe.
- Nếu bị từ chối liên tục không có lý do, nhờ một người cả hai bên tin cậy, tổ hòa giải ở cơ sở hoặc người làm công tác xã hội nói chuyện giúp.
Với những gia đình còn căng thẳng sau ly hôn, một người trung gian bình tĩnh thường giải quyết được nhiều hơn cả một lá đơn.
Những cách giữ tình thân khi chưa thể đón cháu
Khi quan hệ giữa hai bên còn căng, việc đón cháu đi xa có thể chưa làm được ngay. Vẫn có nhiều cách để ông bà hiện diện trong đời cháu mà không gây thêm mâu thuẫn:
- Gọi video vào giờ cố định trong tuần, có người lớn bên nhà cháu biết và đồng ý.
- Đến dự những dịp cháu có mặt ở nơi công cộng như buổi văn nghệ, lễ khai giảng, nếu người nuôi không phản đối.
- Gửi quà sinh nhật, quà Tết qua chính con trai hoặc con gái mình, kèm vài dòng thăm hỏi.
- Kể cho cháu nghe chuyện gia đình, chuyện ông bà ngày trước khi gặp, để cháu biết mình có cội nguồn ở cả hai bên.
- Giữ thái độ nhã nhặn với người đang nuôi cháu, kể cả khi bị từ chối, vì sự tin tưởng được xây dần qua từng lần.
- Ghi lại ngày giờ những lần xin gặp và câu trả lời nhận được; nếu sau này cần tới hòa giải hay tòa án, đây là thông tin hữu ích.
Những việc nhỏ này cho cháu thấy ông bà vẫn ở đó, và thường làm dịu căng thẳng giữa người lớn hơn mọi lời trách móc.
Nhìn từ phía người đang nuôi cháu
Người trực tiếp nuôi con có quyền quyết định lịch sinh hoạt của con và có quyền từ chối những lần đón không phù hợp. Nhưng luật cũng đặt nguyên tắc chung là bảo đảm lợi ích tốt nhất của trẻ. Với hầu hết trẻ, giữ được tình thân với ông bà cả hai bên là có lợi, trừ khi có lý do rõ ràng như ông bà có hành vi bạo lực, nghiện rượu, nói xấu, lôi kéo cháu chống lại người nuôi.
Nếu bạn là người nuôi và lo ngại, hãy nói rõ lý do và đề xuất cách thay thế: thăm ở nhà mình thay vì đón đi, gặp ở nơi công cộng, gọi video. Từ chối hoàn toàn mà không có lý do dễ dẫn tới mâu thuẫn kéo dài, và nếu việc từ chối đó cản trở luôn quyền thăm nom của người cha hoặc mẹ kia, bạn có thể bị yêu cầu thi hành, bị xử lý theo quy định.
Khi con đủ lớn, ý kiến của con cũng nên được lắng nghe. Luật yêu cầu xem xét nguyện vọng của con từ đủ 7 tuổi khi quyết định người trực tiếp nuôi; tinh thần đó cũng hợp lý khi bàn chuyện con có muốn về nhà ông bà vào dịp nào.
Khi nào cần đến tòa án hoặc luật sư
Phần lớn chuyện ông bà thăm cháu nên giải quyết bằng thỏa thuận. Nhưng có những tình huống vượt quá khả năng tự xử lý của gia đình: người trực tiếp nuôi cháu không còn đủ điều kiện chăm sóc, có dấu hiệu bạo hành, bỏ bê cháu; người nuôi qua đời; hoặc cháu bị một bên giấu đi, không cho bên kia biết ở đâu.
Trong những trường hợp đó, luật cho phép cha, mẹ và một số người thân thích yêu cầu tòa án thay đổi người trực tiếp nuôi con khi có căn cứ; việc ông bà có thể làm người giám hộ, người yêu cầu hay không phụ thuộc vào hoàn cảnh cụ thể. Hồ sơ cần chứng cứ về điều kiện chăm sóc cháu, ý kiến của cháu nếu cháu đủ lớn, và các yếu tố khác mà tòa xem xét.
Vì quyền lợi của một đứa trẻ là chuyện lớn, gia đình nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc trung tâm trợ giúp pháp lý trước khi nộp đơn, để biết mình có quyền yêu cầu hay không và cần chuẩn bị gì. Khi cháu đang gặp nguy hiểm trực tiếp, báo ngay công an hoặc chính quyền xã, phường, không chờ thủ tục.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà nội có quyền đòi nuôi cháu khi bố mẹ ly hôn không?
Khi bố mẹ còn sống và đủ điều kiện, quyền nuôi con thuộc về bố hoặc mẹ. Ông bà chỉ được xem xét nuôi hoặc giám hộ cháu khi cả bố mẹ không thể nuôi, hoặc người trực tiếp nuôi không còn đủ điều kiện và có căn cứ theo luật.
Mẹ nuôi cháu, ông bà nội muốn đón cháu về ăn Tết có được không?
Được nếu mẹ đồng ý hoặc ngày đó nằm trong lịch thăm nom của bố đã thỏa thuận. Nên hỏi trước nhiều ngày, nói rõ giờ đón, giờ trả để mẹ cháu yên tâm.
Ông bà đón cháu ở trường mà không báo có bị xử lý không?
Thường chưa đến mức bị xử lý nếu trả cháu ngay. Nhưng nếu giữ cháu không trả, đưa cháu đi nơi khác, người trực tiếp nuôi có thể nhờ chính quyền, công an can thiệp và việc này ảnh hưởng tới quyền thăm nom sau này.
Người nuôi cháu cấm ông bà bên kia gặp cháu có vi phạm pháp luật không?
Luật không có lịch thăm riêng cho ông bà, nên việc từ chối ông bà chưa hẳn là vi phạm. Nhưng nếu việc đó kéo theo cản trở bố hoặc mẹ kia thăm con thì vi phạm quyền thăm nom.
Ông bà có phải cấp dưỡng cho cháu sau khi bố mẹ ly hôn không?
Nghĩa vụ cấp dưỡng sau ly hôn trước hết thuộc về người cha hoặc mẹ không trực tiếp nuôi con. Ông bà chỉ có nghĩa vụ nuôi dưỡng cháu khi cháu không còn ai nuôi theo quy định.
Cháu không muốn về nhà ông bà thì có buộc phải đi không?
Không nên ép. Với cháu đủ lớn, nguyện vọng của cháu cần được lắng nghe; hãy tìm hiểu lý do, có thể đổi sang gặp ở nơi cháu thấy thoải mái hơn hoặc có bố, mẹ đi cùng.